Friday, October 5, 2018

SHKOLLA KOSOVA SI MODEL I SHKATËRRIMIT TË INSTITUCIONIT SHKOLLË! Mapo, 05. 10. 2018



Kohët e fundit kam filluar të kem frikë nga vetja sepse, gjithmon e më shpesh, po dakortësoj në mendime me z. Rama. Këtë herë bëhet fjalë për deklaratën e tij në ditën e parë të vitit të ri mësimor, sipas të cilës shkolla Kosova, tashmë e rindërtuar, është shkolla më moderne në Shqipëri. Kështu mendoj edhe unë. Shkolla Kosova, është një godinë shumë moderne. Bile, aq moderne, sa nuk mund të jetë më një shkollë. Mund të jetë gjithcka tjetër, mund të kryej cfarëdo lloj funksioni privat apo publik, por shkollë nuk mund të jetë. Për të qënë i qartë, duhet pranuar, se në këtë vendin tonë shprehja ‘nuk mund të jetë’, e thënë nga një teknik, nuk është se ka ndonjë vlerë publike apo dobi praktike. Në ndryshim nga kushtëzimet teknike, godina Kosova sikurse cdo gjë tjetër në Shqipërinë e sotme, e merr potencën nga botkuptimi i z. Rama, dhe në këtë konteks, pa dyshim që ajo do të funksionalizohet si një element i rrjetit arsimor të kryeqytetit.
Pa dyshim që do ndodhi kështu! Pa dyshim se rreth 400 fëmijë të moshës 6 - 15 vjec do mbimbushin cantat e stërmëdhaja me një pafundësi librash, fletoresh dhe mjetesh të tjera mësimore dhe do strehohen në këtë godinë, porse nxënës ata nuk mund të jenë kurrë. Pa dyshim se rreth 20 të rritur do ju flasin këtyre fëmijëve, do dëgjojnë prej tyre, bile do të vendosin edhe nota nëpër regjistra, porse edukatorë ata nuk mund të jenë kurrë. Dhe këtu nuk jemi duke folur as për dëshirën apo aftësitë e fëmijëve dhe as për dëshirën dhe aftësinë e të rriturve për të komunikuar dhe shkëmbyer informim, opinion dhe edukim. Nuk jemi duke foluar as për cilësinë e mjediseve të klasave, vlerën e librave, sasinë e mjeteve shkollore individuale të fëmijëve  apo didaktikën e pedagogjinë e përdorur nga të rriturit. Nuk po e bëjmë këtë, jo se nuk ka gjë për të thënë, por se nuk i takon sferës së arkitekturës dhe urbanistikës të shprehet për këto cështje.
Ne po flasim për ndërtesën dhe elementet e saj! Dhe ndërtesa Kosova vërtet mund të ketë katër kate nga të cilët një nën tokë, mund të ketë klasa moderne, mund të ketë bibliotekë, sallë leximi dhe zonë për ruajtjen e librave, mund të ketë auditorium që të jetë edhe në shërbim të komunitetit, mund të ketë edhe laboratorë të mirë pajisur, mund të ketë gjithcka që na premtoi kryebashkiaku Veliaj në 7 marsin e vitit të kaluar kur inaguroi nisjen e punimeve; porse nuk është shkollë. Ashtu sikurse nuk janë shkolla të gjitha godinat e rrjetit arsimor të Shqipërisë që i janë nënshtruar një rikonstruksioni me modifikime të planimetrisë dhe volumetrisë, në vitet e tranzicionit. Mund ti kenë modernizuar pothuajse sa shkolla Kosova, mund ti kenë shtuar numrin e hapsirave, mund ti kenë shtuar llojshmërinë e mjediseve sipas përdorimit (laboratorë, palestra, biblioteka e auditorium), porse janë pikërisht këto risi që i kanë humbur potencën si shkollë.
Ajo që duhet të kuptojmë ne si shoqëri, por në mënyrë të vecantë ata që kanë pushtetin për të marrë vendime, është premisa bazike se proceset edukuese dhe aftësuese kanë nevojë për godina të dedikuara. Dedikim, që nis që në planifikimin territorial të qytetit, ku nëpërmjet Planit të Përgjithshëm bëhet një shpërndarje e planifikuar e parcelave për godina arsimore, në harmoni me shpërndarjen demografike në numër dhe strukturë familjare. Dedikim, që vijon me planifikimin urban të njësive të banimit, ku nëpërmjet Studimeve Pjesore përcaktohet vendodhja e parcelave të godinave arsimore sipas llojit (cerdhe, kopshte, shkolla 5-së/ 9-të vjecare apo të mesme). Dhe së fundi, kompozimi arkitektonik i ndërtesës në parcelën e dedikuar për këtë zhvillim. Është intensiteti i ndërtimit, apo raporti i sipërfaqes së përgjithshme të ndërtuar me sipërfaqen e parcelës ndërtimore, ai që bën diferencën midis një godine cfarëdo dhe një godine arsimore. 
Ajo që ka ndodhur me ndërtesat e shkollave është pikërisht deformimi i këtij raporti shumë të rëndësishëm. Ndërtimi i shtesave të katit apo anësore ka rritur ndjeshëm intensitetin e ndërtimit në këto parcela, duke prishur së pari raportin e volumeve ndërtimore me hapsirat e hapura, dhe si rrjedhim logjik edhe balancat e aktiviteteve edukative dhe aftësuese të fëmijëve dhe gjithë strukturën arsimore. Shembulli më i keq i kësaj mënyre të të vepruari  është godina Kosova, ku një shkollë fillore një katëshe për disa dhjetëra nxënës u zëvendësua me një godinë katër katëshe për disa qindra fëmijë, në të njëjtën parcelë ndërtimore. Sigurisht, që ndërtesa e sotme është shumë më moderne se shkolla e ndërtuar në vitin 1940, por nuk është më një shkollë. Prandaj, ajo që na mbetet ne si prindër është: ose të kënaqemi, se me ‘shkollën e drejtorëve të shkollave’ jemi të dytët pas Izraelit; ose ti kërkojmë qeverisë të ndërtoj godina për shkolla prej vërteti!

Thursday, September 13, 2018

SA MË SHUMË KULLA TË LARTËSUARA NË TIRANË AQ MË SHUMË SHKOLLA TË MBYLLURA NËPËR SHQIPËRI! Mapo, 13. 09. 2018



Fillim viti i ri shkollor solli edhe debatin partiak të radhës në këtë sistemin tonin partitokratik që nuk e di pse e quajmë demokraci. Kryebashkiaku i Republikës shpërndahu libra “falas” për disa fëmijë, dhe kjo ngjarje u transmetua drejtpërdrejt në televizionin e tij privat. Mediat private e publike, që në cdo rast mund të na e kursenin këtë shëmtirë populiste, demagogjike e fasadiste, i bënë ‘share’ në hapsirat e tyre, dhe kështu, të gjithë shqiptarët u njohën me këtë vepër të lartë të qeverisë Rilindase. Halli është se këtë “kronikë” e ndoqën edhe drejtuesit e opozitës të cilët, nuk e injoruan për ta lokalizuar këtë shëmtirë socialiste vetëm në oborrin e qeverisë, por e kthyen në një debat partiak pa asnjë kuptim politik. Si përfundim, shoqërisë shqiptare i mbeti në derë halli i zakonshëm: të përcaktoj kush është më socialiste: Ps, që po ju jep libra falas vetëm nxënësve të fillores; apo Pd, që paska premtuar se do t’jua japi të gjithë nxënësve të arsimit parauniversitar!
Të dyja kahet partiake shqiptare nuk perceptojnë dot një të vërtetë të thjeshtë: diskursi dhe veprimi i tyre politik nuk duhet ti drejtohet vullneteve partiake (votuesve) të cilët i kanë të përfshira brenda vetes, por atyre që janë të pavendosur dhe kërkojnë argument politik. Për të dytët është shumë e qartë se Qeveria shpërndan atë që i ka marrë taksapaguesit, pra nuk ka asgjë falas, thjeshtë: për atë që dikush merr falas ka paguar dikush tjetër. Dhe në këtë kuptim, i gjithë debati për librat falas, sikurse shumica e debateve ndërpartiake, jo vetëm nuk ndihmon partitë në interesin e tyre meskin për të grumbulluar sa më shumë votues të gënjyer, por dëmton rëndë edhe sektorin në të cilin bëhet ky debat. Sepse nuk janë librat falas që ju mungojnë nxënësve, prindërve dhe sistemit arsimor shqiptar, por mësuesit dhe shkollat. Dhe këtu erdhëm te ngjarja më e rëndë që i ka ndodhur arsimit shqiptar që nga fillesat e tij: po mbyllin shkollat që kemi!
Qeveria e Rilindjes, që po “bën” Shtet, po mbyll shkolla që janë ndërtuar në qeverisjet e tjera të 106 viteve që ka ekzistuar Shtet Shqiptar. Në Korcë u mbyllën 3 shkolla, në Fier 16-të, në Elbasan 9-të, Në Vlorë 8-të, në Lushnje 20-të, në Kukës 13-të, në Mat 14-të, e kështu me radhë. Tragjedi e përmasave kombëtare, që partitë e kthyen në debat furgonësh. ‘A do gjenden apo jo furgona për ti cuar fëmijët në shkolla të tjera’, kjo është cështja në debat për partitë shqiptare! Totalisht në të kundërt, mbyllja e shkollave është një gjëmë e madhe që i ndodh Shqipërisë! Ajo është nga ato katastrofa që vë në rrezik ardhmërinë e kombit dhe duhet të detyrojë shoqërinë të përfshihet e gjitha për ta kuptuar, për ta analizuar dhe për të gjetur zgjidhjet e daljes nga ky fatalitet. Sepse ngjarja nuk është një event i izoluar as në territor dhe aq më pak në kohë. Mbyllja e shkollave sapo ka filluar, ajo do të vazhdoj dhe do të shoqërohet me të tjera dëme kombëtare.
Mbyllja e shkollave nuk është një e papritur aksidentale, ajo është produkt i mënyrës sesi kemi lejuar dhe stimuluar zhvillimin e territorit kombëtar. Ajo është rezultat direkt i modelit urban të koncentruar të Durasanës që po shpopullon territoret periferike e kufitare të Atdheut dhe territoret periferike të qyteteve shqiptare, për ti grumbulluar të gjithë shqiptarët në qëndrat e 5-6 qyteteve kryesore të Shqipërisë. Nuk e kam vëzhguar, por gjithsesi jam i sigurt se këto shkolla që mbyllen nuk i përkasin bashkisë së vjetër Tiranë apo bashkive kryesore të vendit. Jam i sigurtë se të gjitha shkollat që mbyllen janë të periferive të qyteteve dytësore, të qytezave apo të fshatrave. Shprehem i bindur, sepse e tillë është edhe dinamika e shpërndarjes së popullsisë në territorin kombëtar. Boshatisja e periferive të qyteteve, apo të gjithë Atdheut, sjell në mënyrë të pashmagshme mbylljen e shkollave në këto territore dhe nevojën për shkolla të reja në Tiranë.
Modeli territorial i zhvillimit të koncentruar të popullsisë formëson dhe përforcon modelet ekonomike, social-politike dhe kulturore të shoqërisë shqiptare, dhe gjithcka që derivon prej tyre. Janë këto modele, të cilat prodhojnë për shumicën e shqiptarëve domosdoshmërinë jetike të migrimit, që duhet të rindërtojmë. Dhe kjo nis nga formulimi i një qëndrim politik të ndryshëm dhe gjerësisht të pranuar, për një rishpërndarje të balancuar të popullsisë nëpër territorin kombëtar. Kjo është rruga e vetme, që e gjithë elita e shoqërisë duhet të mbështesi, për të ndryshuar gjithcka bazamentale për zhvillimin dhe modernizimin e vendit. Rruga tjetër është të kënaqemi me libra, dekodera, legalizime, shëndetësi e shumëcka tjetër “falas”, që na premtojnë partitë e kryetarokracisë në të cilën jetojmë, dhe të lejojmë kastën të ndërtoj kulla në Tiranë derisa të gjithë ata shqiptarë që nuk emigrojnë nëpër botë, të imigrojnë në qytet-shtetin Durasanë.
gentiankaprata.blogspot.com

Friday, August 31, 2018

KORSITË E BICIKLETAVE, NJË TJETËR MEDALJE NDËRKOMBËTARE PËR VELIAJN! Mapo, 31. 09. 2018



Një nga djemtë më simpatik të një qyteze të vogël u kthye nga studimet jashtë shteti sëbashku më gruan e tij, të renë nga vendi ku ai kishte studjuar, e cila për shkak të dashurisë kishte pranuar të braktiste të mirat, bollëkun, dhe modernitetin e vendit të saj të madh për të vijuar jetën në një qytezë të vogël dhe periferike, të një vendi të vogël dhe periferik. Familja e djalit, që ishte një ndër më të pasurat e më të kulturuarat e qytezës, por gjithësesi shumë larg modelit të familjes së saj, mezi po priste që djali të kthehej në atdhe së bashku me dy trofetë e tij, diplomën dhe gruan e huaj. Në fakt, gjithë qyteza mezi po priste, por zhgënjimi nuk vonoi! U zhgënjye familja e djalit, u zhgënjye qyteza, por u mërzit edhe burri nga zhgënjimi i përgjithshëm. Gruaja e shqetësuar se mos i shoqi ishte zhgënjyer nga martesa, e pyeti; buzëqeshi me përgjigjen; dhe morri përsipër zgjidhjen e “problemit”. U deshën pak ditë, dhe gjithë qyteza nuk ja ndante më sytë të huajës.
Zhgënjimi i qytezës, që ishte edhe arsyeja e mërzitisë së burrit, qëndronte te fakti se gruaja e huaj nuk ngjante aspak me ‘gratë e jashtme’! Këtë e kuptoi zonja e re, dhe nxorri nga valixhja pikërisht ato veshje dhe aksesorë që kishte menduar se nuk do ti përdorte kurrë. Shoqëruar me tualet të rëndë ato e konvertuan në një zonjë nga ato të ballove të shekullit të 16-të, por gjithashtu tërhoqën te ajo gjithë interesin e njerëzisë. Ata nuk kishin ujë rrjeti; nuk kishin ndricim elektrik; nuk kishin rrjet të largimit të ujrave të ndotur dhe përmbyteshin sa herë binte shi; porse asgjë nuk kishte vlerë përpara faktit se edhe në qytezën e tyre kishte ‘gra të jashtme’. Qyteza, më në fund, ishte e lumtur sepse edhe ajo po bëhej njësoj si të gjitha qytetet e moderne të botës. As zonja nuk u shqetësua fare që qyteza nuk kishte teatër, kinema dhe nuk organizonte ballo - dhe në këtë kuptim ato veshje ishin të gabuara - përderisa ishin pikërisht këto veshje që ja zgjidhën “hallin”.  
Kjo histori e ngjarë njëqind vjet më parë, që ma tregonin në fëmijëri për të ngulitur te unë prioritetin e brendisë mbi pamjen, vlen edhe për Tiranën e sotme. Edhe banorët e sotëm të gjithështrirjes ndërtimore Tiranë - që nuk e kuptoj pse e quajnë qytet - tolerojnë “magjistarin” e radhës, t’jua bëj qytetin si jashtë shtetit pa e vrarë mendjen për dobishmërinë konkrete të gjërave! Pavarësisht se jetojnë në fjetore të kithta dhe me një pafundësi mungesash e disbalancash, banorët e sotëm të qytezës së djeshme, nuk kanë asgjë për të kundështuar nga projekti poetik për të përgjysmuar gjerësinë asfaltike të rrugëve kryesore të Tiranës! Për ta mjafton që fjetorja e tyre “njësoj” si qytetet e mëdha perëndimore do të ketë korsi të dedikuar bicikletash. Mirëpo shtatori, së bashku me domosdoshmërinë racionale të lëvizshmërisë urbane, po vjen, dhe kënaqësia për tu dukur si jashtë shtetit do ti lërë vendin vuajtjeve të përditshme në trafikun e agravuar të qytetit. 
Në fakt ky është gjithë thelbi i këtij ekuacioni menaxhues, dhe pikërisht për ti dhënë përgjigje këtyre pyetjeve janë zhvilluar teknikat e urbanistikës. Është shumë e thjeshtë të thuhet se lëvizja bicikliste sjell shumë të mira për qytetarët dhe qytetin, por thelbi është si të gjesh mënyrat dhe rrugët që lehtësimi i kësaj alternative të lëvizjes të mos vështirësoj alternativat e tjera. Të shtosh problemet dhe disbalancat në qytet duke vështirësuar praktikat e përditshme të lëvizshmërisë qytetare nuk mund të justifikohet nga asnjë përfitim imagjinar. Duhet të kuptojmë, dhe ta bëjmë sa më shpejt, se synimi final i administrimit lokal është përmirësimi i cilësisë urbane të jetesës së qytetarëve, jo krijimi në mendjen e një pjese prej tyre të imazheve të rreme se ‘Tirana po bëhet si jashtë shtetit’! Imaxhet e rreme janë gënjeshtëra të bukura që veniten sapo të vërtetat e shëmtuara bëhen prezente në jetën reale, dhe korsitë e bicikletave do na zhgënjejnë që këtë fillim shtatori.
Lehtësimi i lëvizjes bicikliste, dhe në këtë kuptim shtimi i numrit të qytetarëve që e përdorin këtë lloj transporti qytetas, mund të suksesojë vetëm nëpërmjet një procesi të gjatë për implementimin e Planit të Përgjithshëm Vendor të qytetit. Por edhe ky proces duhet të mbështetet në tre kushtëzime thelbësore: së pari, procesi duhet të jetë aq i gjatë sa të shkoj paralel me kohën që kulturalisht qytetarët të përvetësojnë gjerësisht këtë mënyrë lëvizjeje; së dyti, Plani duhet të jetë hartuar duke përfshirë të gjitha mënyrat alternative të lëvizshmërisë urbane dhe jo vetëm atë bicikliste; dhe së fundi, Plani duhet të projektojë një Tiranë policentrike, me theksin te rrjetet e transportit dhe blloqet mikse urbane. Cdo mënyrë tjetër, vecanërisht rruga që ka zgjedhur administrata e sotme, mund të prodhoj vetëm dështim për synimin dhe zhgënjim e vuajtje për qytetarët, ose në rastin më të mirë, ndonjë medalje ndërkombëtare për kryebashkiakun Veliaj.

Tuesday, August 7, 2018

PARKIMI ME PAGESË NUK ËSHTË ZGJIDHJA, POR PROBLEMI! Mapo, 07. 08. 2018


Ishte një shkrim i autores së pavarur Laura Laker, në gazetën 2 shekullore britanike, ‘The Guardian’, që konsolidoi te unë idenë se kryebashkiaku Veliaj nuk do të mjaftohej me propogandën lokale për të prezantuar mrekullinë urbane që po vinte në Tiranë si pasojë e administrimit të tij. Koha e vërtetoi këtë ide, sepse daljet e përditshme në Tv-të shqiptare për të reklamuar punët e tij publike nuk mund ti mjaftonin yllit të propogandës rilindase. Është në thelbin e internacionalistëve majtist, vecanërisht të vendeve të varfëra dhe të vogla si Shqipëria, të vetshkëputen nga “popullsia injorante, e prapambetur  dhe konservatore” e vendit të tyre dhe ti bashkëngjiten intelektualisht elitës majtiste globale. Mund të marrim në vëzhgim të gjithë majtistët e botës dhe do arrijmë në përfundimin se, ata nuk ngopen dot me aspiratat minimaliste e mediokre të popullit të tyre, bile ju duket jologjike ti konsiderojnë interesat e shprehura prej tij.
‘Besojini shumicës së heshtur’ ishte titulli i këtij shkrimi të znj. Laker, që sigurisht e kishte shkëputur nga fjalimet e kryebashkiakut të ndërkombëtarizuar Veliaj. Pra, lëreni cfarë thonë qytetarët gërrnjarë që flasin, e drejta qëndron me qytetarët që nuk flasin por që mendojnë njësoj si kryebashkiaku, përderisa është vet kryebashkiaku që vendos cfarë mendojnë këta. Teknikë manipulimi që do ta kishte zili edhe diktatori Hoxha, nëse do ishte gjallë. Socializmi i tij monist, i detyronte njerëzit të shpreheshin ashtu si “duhet”, kurse socializmi demokratik i Veliajt arrin ti lexoj në mendje ata që heshtin. Ishte kështu për ‘këndin e lodrave’ te Parku i Liqenit, për stadiumin me kullë te Stadiumi Kombëtar ‘Qemal Stafa’, për këmbësoren publike pa publik te ‘Sheshi Skënderbej’; dhe është edhe për projektin e fundit të kryebashkiakut Veliaj, sipas të cilit pagesa për parkimin në rrugët kryesore në Tiranë do të përmirësojë  dimensionin urban të qytetit.  
Në të kundërt, parkimi me pagesë në rrugët kryesore është një projekt që do ta dëmtoj më tej gjëndjen katastrofike urbane në të cilën është bllokuar dhe mbahet i shantazhuar kryeqyteti. Dy janë gjëndjet fizike të një automjeti: ai është ose në gjendje statike, pra i parkuar; ose në gjendje dinamike, pra në lëvizje. Nëse një automjeti i vështirësohet parkimi, sikurse është rezultati logjik i kësaj mase administrative që kërkon pagesë për parkim, atherë ky automjet do mbetet në lëvizje. Është e kuptueshme dhe racionale, sikurse vet qënia njerëzore, që drejtuesit e mjetit do të tentojnë të ulin sa më shumë kostot e parkimit të automjetit të tyre, duke kërkuar vendparkime me kosto më të ulët. Mbajtja e automjeteve për një kohë më të gjatë në lëvizje, prodhon më shumë ndotje të ajrit, akustike dhe vizive për qytetin. Dhe vështirë të gjendet një qytetar, përvec z. Veliaj apo ndonjë prej dishepujve të tij, që thotë se ndotja e trefishtë është në të mirë të qytetit.
Nëpërmjet konseguencës parësore të tij, atë të vështirësimit të parkimit, ky projekt prodhon edhe një dëm të madh për blloqet e banimit. Nëse e vëzhgojmë me kujdes Tiranën urbane, dëmi më i madh i është bërë hapsirave të brendshme të njësive të banimit. Nëpërmjet lejeve të ndërtimit të dhëna në mënyrë të fragmentarizuar dhe pa projektim urban që paraprin zhvillimin, blloqet urbane mbeten në raporte shumë negative midis hapsirave të hapura dhe të gjelbërta dhe sipërfaqeve të ndërtuara. Lejimi i ndërtesave të reja pa parkim nëntokësor e ka thelluar me tej këtë disbalancë, dhe projekti i parkimit me pagesë do ta rrënoj më tepër. Është e kuptueshme dhe racionale që drejtuesit e mjeteve, për të ulur kostot e parkimit, do i parkojnë mjetet e tyre në brendësi të bllokut të banimit. Cka në asnjë rast nuk mund të jetë një gjë e mirë për bllokun e banimit apo për qytetin, pavarësisht se cfarë deklaron z. Veliaj apo ndonjë prej dishepujve të tij.
Parkimi me pagesë dëmton edhe ekonomitë familjare të qytetarëve të Tiranës. Sigurisht nuk dëmton të pasurit, të cilët mund ta përballojnë me lehtësi këtë kosto shtesë dhe për më tepër do ju lehtësohet gjetja e vendparkimeve. Porse dëmton xhepin e familjeve të mesme, të cilat e kanë ndërtuar gjithë aktivitetin ditor nëpërmjet kësaj skeme të lëvizjes, përderisa rrit për ta koston e përdorimit të një automjeti. Po kaq dëmtohen edhe të varfërit, të cilëve do ju duhet të ndajnë me një pjesë të shtresës së mesme atë palo transport publik që ekziston, dhe që propocionalisht do të rrisi cmimet. Por të mos shqetësohemi, sepse z. Veliaj do ketë më shumë para të marra nga xhepat e qytetarëve (2,7 milion euro për 2017),  dhe kështu mund të fitojë edhe ca dekorata të tjera ndërkombëtare. Të cilat, vërtet nuk mund ta përmirësojnë gjëndjen urbane të Tiranës, por mund ti mbushin mëndjen një pjese prej nesh, që “e ardhmja urbane e Tiranës është e ndritur”!


Thursday, August 2, 2018

KU GABOJNË PETICIONISTËT E ARTIT SKENIK! Mapo, 02. 08. 2018


Për herë të parë në 15 vjet aktivitet publik të z. Veliaj, unë dakortësova me të kur ky deklaroi se cështja e teatrit i ndau artistët në dy grupe. Megjithëse synimi i këtyre fjalëve të z. Veliaj ishte reklamimi i një peticioni që 54 artistë i kishin dërguar Presidentit, Kryeministrit, atij vetë dhe dy prej institucioneve ndërkombëtare më të rëndësishme në vend, konstatimi ishte real. Cështja e godinës së Teatrit, vërtetë, i përcau artistët në dy grupe: në grupin që kërkon prishjen e tij të menjëhershme, gjë që ja kërkuan me forcë edhe Presidentit dhe ndërkombëtarëve; dhe grupit që, të tretur tashmë në masën elitare të Tiranës, po lufton në mbrojtje të kësaj godine historike.
Mirëpo, që ky fakt i pamohueshëm nga askush të sjelli dobi, duhet lexuar në konteksin e tij specifik. Është e vërtetë se ndryshe nga 20 vjet më parë, kur artistët ishin të bashkuar kundër prishjes së Teatrit, sot janë të përcarë. Por është, gjithashtu, e vërtetë se ndryshe nga 40 vjet më parë, kur artistët ishin të unifikuar ti shërbenin diktaturës nëpërmjet manipulimit të masave për mrekullinë socialiste, sot gjithashtu nuk janë në të njëjtën barrikadë. Sot, jo të gjithë ata janë në shërbim të shoqërisë për të mbrojtur godinën që po shkruan fatin e demokracisë; por, gjithashtu, jo të gjithë ata janë në shërbim të kastës për të konsoliduar një oligarki autokratike në vend.
Është ky sqarim minimalist që na drejton të kuptojmë se dicka e rëndë po ndodh me demokracinë shqiptare, dhe peticioni i 54 artistëve është një sinjal i fortë për këtë. Ai është aq i palogjikshëm në vetvete, sa është praktikisht e pamundur ta konsiderosh si komponent që synon të kontribuojë në zgjidhjen e këtij konflikti. Është plotësisht e kuptueshme që 54 artistët kërkojnë një godinë të re për të ushtruar aktivitetin e tyre; dhe është po kaq e vlefshme kërkesa që godina e re duhet të ndërtohet sa më shpejt, porse, nuk bën asnjë kuptim insistimi i tyre ultimativ ndaj Presidentit dhe ndërkombëtarëve që u dashka ‘të prishet Teatri ekzistues’ që të mund ndërtohet Teatri i Ri!
Pse u dashka prishur dicka për të ndërtuar dicka tjetër?! Kush është lidhja shkak-pasojë për të cilën duhet të prishim godinën historike për të ndërtuar një godinë të re?! Kush mund ta shpalli këtë?! Ne, urbanistët dhe arkitektët, jo! Edhe pse pranojmë dëmet që i kemi lejuar qyteteve tona, kurrësesi nuk mund ti shtojmë edhe këtë krim. Godina e Teatrit Kombëtar është element i një uniteti urban të pandashëm; një entitet arkitektonik unikal për historinë e arkitekturës; një identitet i konceptuar nga produkte ndërtimore eksperimetale. Dhe secila nga këto është një arsye e vetmjaftueshme, pse në vlerësimin e cdo arkitekti dhe urbanisti kjo godinë nuk duhet prekur.
Nëse e shikojmë me qetësi, e gjithë cështja e prishjes së godinës së Teatrit dhe ndërtimit të kullave është një cështje që i përket urbanistikës. Përfshihen në të, pronësia e qeverisë qëndrore mbi një godinë, pronësia e qeverisë vendore mbi një trual, dhe disa milion euro të sipërmarrjes private, të cilat do të përzihen për të riformuar një stituatë tjetër urbane e pronësore, por gjithësesi është një vendimarrje që inicion me ribërjen e qytetit. Prandaj së pari duhet të flasi urbanistika, dhe urbanistika bashkëkohore flet me Plane të hartuara e miratuara në procese demokratike të moderuara nga urbanistë dhe me pjesmarrjen e të gjithë palëve të interesuara. 
Është kjo aksiomë që na bën të kuptojmë se 54 artistët janë jo vetëm të palogjikshëm në kërkesën për të ndërtuar një teatër të ri mbi gërmadhat e teatrit historik, por edhe jashtë kohëve për të kërkuar një godinë të re në vetvete. Vetëm një vit më parë u miratua Plani i Përgjithshëm Vendor ‘Tirana 2030’, dhe këtë nevojë ekstreme për ‘ti dhënë Tiranës dhe Shqipërisë Teatrin Kombëtar të së ardhmes’ duhet ta kishin prezantuar atje. Ashtu sikurse u bënë bashkë sot, hartuan dhe nënshkruan një peticion për këtë nevojë, ashtu edhe dy vjet më parë duhet ta kishin shfaqur si domosdoshmëri në proceset e hartimit të këtij instrumenti të zhvillimit urban të së ardhmes.  
Peticionistët janë në gabim me këtë peticion që duhet ta drejtojnë në të tjera vende dhe me të tjera kërkesa. Së pari duhet ti drejtohen vetes, për të kuptuar se asgjë e së ardhmes nuk mund të ngadhnjoj mbi themelet e trashëgimnisë së shkatërruar, dhe për të pranuar se qyteti i tyre është kështu si është, edhe për shkak të tyre. Së dyti Ministrisë së Kulturës, që kjo të kuptoj se nuk ka kërkesë më imediate për kulturën kombëtare se financimi publik i ndërtimit të një Teatri të ri. Dhe së fundi duhet ti drejtohen Bashkisë Tiranë, që ajo të kuptojnë nevojën e hartimit të Planit Urban -nga qytetarët dhe për qytetarët- ku të gjejë vend edhe ‘Teatri Kombëtar i së ardhmes’.

Wednesday, July 25, 2018

BETEJA KUNDËR QESEVE PLASTIKE SI BETEJË KUNDËR MULLIVE TË ERËS! Mapo, 25. 07. 2018


Ka një dallim thelbësor, midis të majtës dhe të djathtës, në synimet e politikbërjes përgjatë qeverisjes. Të majtët, së pari, mendojnë se qytetarët janë budallenj dhe të papërgjegjshëm, prandaj nevojitet që qeverija ti mbroj ata nga budalliku dhe papërgjegjshmëria që i karakterizon. Rëndësia që i japin vetes, si qënie më inteligjente dhe më të moralshme se qytetarët e thjeshtë, u siguron të majtëve të drejtën të ndërhyjnë në shumë aspekte të jetës njerëzore, për të rregulluar atë që kanë prishur qytetarët! Kjo është arsyeja pse, sa herë të majtët ushtrojnë pushtet ekzekutiv legjislacioni rritet progresivisht me kohën. Hiper-legjislacioni që ata prodhojnë, vetëm në dukje rregullon gjërat, sepse në brendi vetëm sa shton volumin e akteve ligjore për tu respektuar nga shoqëria dhe ul nivelin e zbatimit të ligjit nga qytetarët e atij vendi. Filozofi britanik Herbert Spencer (1820-1903) e ka laboruar shterueshëm këtë cështje në esenë e tij ‘Hiper-legjislacioni’.
Kështu që nuk po shkojmë më tej në këtë drejtim, për të kërcyer te një karakteristikë tjetër e të majtëve. Ata përvecse pushtues të hapsirave të lirisë së qytetarëve, në qasjet dhe praktikat qeverisëse politikbërëse shfaqen edhe si populistë të pandreqshëm. Nëse vëzhgojmë të gjitha politikat e Rilindjes Rama, specifika që i bën bashkë është fakti se të gjitha janë zgjidhje që edhe shumica masive e qytetarëve të thjeshtë shqiptar do ti jepte problematikave me të cilat përballet vendi dhe shoqëria. Kjo është arsyeja pse të gjitha politikat e këtyre viteve ‘duken bukur’, por nuk prodhojnë asnjë përmirësim, dhe ky është edhe dallimi midis të majtës dhe të djathtës, për të cilin po flasim sot. Nëse e majta i harton politikat me synimi që ato ‘të duken bukur’dhe të pëlqehen nga shumica e qytetarëve, të djathtët i orientojnë synimet e politikbërjes që ato të ‘japin rezultate’, pavarësisht se shumicës së qytetarëve do ju duket e largët dita e përfitimit prej tyre.     
Aksionet mjedisore me goditje të përqëndruar ‘Të pastrojmë Shqipërinë në një ditë’ dhe ‘Të pastrojmë Shqipërinë në gjashtë muaj’, respektivisht të qeverive Rama 1 dhe Rama 2, janë dy nga shembujt më emblematik të kësaj teze. Ndërmarrja e nismës së qeverisë Rama 2, na vërtetoi se nisma e qeverisë Rama 1 kishte dështuar, kurse gjëndja faktike e mjedisit, vecanërisht në zonat me potencial turizmin, na vërteton në praktikë se edhe nisma e dytë nuk dha rezultatet e propoganduara. E theksova togfjalëshin ‘në praktikë’, sepse në teori dështimi u parashikua që gjashtë muaj më parë, kur kjo nismë u prezantua me pompozitetin ducejan që e karakterizon kryeministrin tonë. Sikurse po parashikojmë që sot, se nisma e fundit që u ndërmor nga i njëjti kryeministër me të njëjtin pompozitet, lufta kundër qeseve plastike për blerje, do të ketë të njëjtin fund, sepse edhe kjo nismë nuk është ndërmarrë që të ‘prodhoj rezultate’ por që të ‘duket bukur’.
Pa as më të voglin dyshim edhe kjo nismë ‘duket bukur’, por ajo nuk mund të ‘prodhoj rezultate’ për disa arsye. Së pari, se në vendet nga ku është importuar ky projekt qytetarët i largojnë mbetjet nëpërmjet ambalazheve të dedikuara, ndërsa shqiptarët i përdorin qeset plastike të blerjeve edhe si ambalazh për largimin e mbetjeve. C’ka do të thotë se edhe në rastin kur shqiptarët nuk do të përdorin qese plastike për blerje, do ti përdorin ato për të larguar mbetjet. Së dyti, qeset plastike kanë kosto të ulët dhe në këtë kuptim cmim të ulët në shitje. C’ka do të thotë se, kostoja e blerjes së qeseve plastike nuk mund të punojë si një barrierë e rëndësishme për mos përdorimin e tyre. Së treti, volumi i qeseve plastike si mbetje zë vetëm 5% të mbetjeve totale urbane që prodhojnë qëndrat e banuara. C’ka do të thotë se, edhe nëse kjo nismë do të suksesoj në masën 100% ndikimi në mjedis, të paktën në volum mbetjesh, është pothuajse i papërfillshëm.
Mirëpo, ka një kuptim sipas të cilit nisma qeverisëse që ‘duket bukur’, mund të ‘prodhoj rezultate’. Në qoftë se dy nismat e tjera qeverisëse ishin vetëm me profil të brendshëm, me synim edukimin e masave, kjo nismë e tretë ka një profil të fortë globalist. Nëpërmjet saj, sikurse bashkia Tiranë për projektet e Këmbësores Skënderbej apo Pazarit të Ri, edhe qeveria Rilindase mund të fitoj ndonjë dekoratë ndërkombëtare. Sepse me këtë vrull që ka marrë qeveria për të mbrojtur mjedisin mund të nxjeri jashtëligji të gjitha llojet e ambalazheve plastike, dhe kështu të bëhemi ‘i pari dhe i vetmi vend në botë’ pa mbetje plastike. Nuk do të ishte as ndonjë cudi, dhe as për herë të parë, shqiptarët janë shtrënguar të jetojnë “të lumtur” nëpër biruca. Në këtë rast do e meritonim plotësisht një dekoratë globaliste, pavarësisht se do duhej ta paguanim me humbjen e një industrie shumë më të madhe se ajo prej 100 milion euro investime që rrezikojmë sot.     

Monday, July 16, 2018

KOMPROMISI I PAMUNDUR PËR TEATRIN! Mapo, 16. 07. 2018



Sikurse pritej, antagonizmi për cështjen e godinës së Teatrit Kombëtar avancoi ditët e fundit, kur pala pushtetmbajtëse shpalli se teatri do të prishej. Sikurse kryebashkiaku i Kryeqytetit, z. Veliaj, në Komisionin Parlamentar  të Medias, edhe kryebashkiaku i Republikës, z. Rama, në seancë plenare të Kuvendit, e deklaruan këtë vendimarrje të tyre, megjithëse cështja ishte akoma në fazën e ‘konsultimit publik’. Një gabim shumë i madh në dukje ky, në lëminë e agjitacion-propogandës, që mund ti falet z. Rama, i cili jo gjithmon ka ftohtësinë ti qëndroj skenarit; por kursesi z. Veliaj, i cili meriton titullin ‘Mjeshtër i Madh’ në “disiplinën” e manipulimit masiv.
Sigurisht se, as për z, Rama dhe akoma më pak për z. Veliaj, ky nuk ishte një gabim foshnjor, porse arsye të tjera më të epërme se fasada hipokrite, i detyruan të marrin këtë vendim. Arsye të cilat po i kupton edhe pala tjetër, megjithë dinamikat e ndryshimeve që ajo pëson përgjatë këtij procesi. Përditë e më shumë monopoli i artistëve po humbet dhe intelektualë të të gjitha fushave dhe patriotë nga treva të ndryshme të Shqipërisë, po bëhen pjesë e protestës qytetare për mbrojtjen e godinës së Teatrit Kombëtar. Vecoria e këtij eventi demokratik, ndryshe nga protesta për Parkun e Liqenit dhe Stadiumin Kombëtar, është se ai po reziston drejt thelbit të konfliktit.
Në shtresën e parë, konflikti dukej si një hakmarrje personale e z. Rama ndaj artistëve të Teatrit Kombëtar për dështimin në të njëjtin debat, por 20 vjet më parë. Dhe në fakt, nuk do ishte një cudi, një kategori jo e vogël njerëzish kur fuqizohen kthehen te betejat e humbura kur ishin më të dobët. Në rolin e ministrit dhe më vonë të kryebashkiakut, z. Rama kishte përherë një autoritet më të fuqishëm mbi kokë, që e pengonte të shtypte “mendimin mediokër” të artistëve, ndërsa sot, është Zot i plotfuqishëm që e meriton hakmarrjen e e tij. Në këtë shtresë, nga qëndresa u larguan disa artistë që nuk ndanin më mendimin se ‘të brendshmet e Violeta Manushit ishin prej floriri’!  
Konflikti kishte dimension të fortë ideologjik, në shtresën e dytë të tij. Të majtët që besojnë te deviza E vjetra shembet, kohët po ndryshojnë, një jetë e re po lulëzon gërmadhash’ u larguan nga instikami i mbrojtjes së godinës së teatrit. Ata humbën nga horizonti publik, apo ju bashkuan nevojës për të përqafuar modernen që lulëzon mbi gërmadhat e së vjetrës që duhej shembur, por gjithësesi krijuan hapsira boshe në barrikadën që filloi të mbushej nga qytetarë të thjeshtë. Këta ju bashkuan qëndrestarëve konservatorë në mbrojtje të historisë dhe arkitekturës së qytetit. Ishte kjo shtresë në të cilën debatin publik mori kthesën nga ‘artista v., qeveri’ në ‘qytetarë v., qeveri’! 
Paratë hyn në lojë në shtresën e tretë, dhe jo pak, qindra milion euro u shfaqën në lojën e konfliktit. Disa milion për të ndërtuar teatrin e ri, që do të jetë më moderni që është ndërtuar ndonjëherë, jo vetëm në 105 vite shtet në Shqipëri, por edhe përgjatë gjithë historisë njerëzore globalisht. Për këtë arsye, ka shumë shpresa të fitojmë një dekoratë ndërkombëtare kur ta ndërtojmë. Shumë milion të tjera për të ndërtuar kullat, por edhe ca thërmija për të bindur ndonjë stoik, që në fillim përbetohej  për qëndresë deri në vetflijim, megjithëse, shumë thonë se ishte shantazhi e kërcënimi i autoritetit, dhe jo paratë që e zgjidhën këtë problem me barrikadën!
Në këtë pikë erdhëm te bërthama e antagonizmit, te ajo që në fakt është thelbi dhe tërrësia e gjësë. Është ajo që kemi thënë - edhe për cështjen e vendimarrjes së dhunshme për të ndërtuar një kënd lojrash për fëmijë në territorin e mbrojtur të parkut të Liqenit, për të ndërtuar një Arenë Kombëtare mbi themelet e Stadiumit Kombëtar, për të ndërtuar një hapsirë këmbësore publike pa public në Sheshin historik Skënderbej - ‘është politike or mik’! Qytetaria po e kupton, dhe do ta kuptoj akoma më shumë, se Teatri nuk është cështje e një godine historike, as e qindra milion eurove, aq më pak cështje ideologjike; mbrojtja e Teatrit është thelbi i sistemit tonë politik.
Këtu kemi mbëritur pas 5 vjetësh “Rilindje”, do mbetemi në sistemin tonë hibrid të demokracisë apo do kalojmë në një regjim autoritar oligarkik. Për Teatrin nuk mund të ketë kompromis, sepse qeveria shfaqet e sigurtë në rrugën e saj, por edhe qytetarët të vendosur. Mes tyre, si pika e fundit e ujit që mbush enën, qëndron një godinë historike për arkitekturën dhe artin skenik, dhe ardhmëria e saj duhet të bëjë historinë e shoqërisë. Dinamika e individëve dhe grupeve përballë qeverisë, sikurse shtresat e këtij antagoinizmi, nuk janë lineare me kohën sikurse ky shkrim i prezantoi; por nëse ato e humbin këtë betejë, vazhdimësia e demokracisë është e rrezikuar.  

Wednesday, July 11, 2018

GODINA E TEATRIT DHE PLANI I KULLAVE TË KASTËS! Mapo, 11. 07. 2018



E kishin menduar si një pasexhatë, por prishja e godinës historike të Teatrit Kombëtar po ju kthehet në një ngjitje sizifiane e shkëmbit në majën e malit. Mendonin se, për makinerinë e tyre të manipulimit publik do të mjaftonin disa frikësime të tipit ‘godina rrezikon të digjet brenda pak minutash’ apo ‘ajo është aq e vjetëruar sa mund të bjeri cdo moment e të zëri njërëzit brenda’. Më shëmtuar akoma, mendonin se mund tja dilnin me ligësinë ‘se godina helmon artistët, dhe kjo është arsyeja pse disa prej tyre kanë ndëruar jetë në moshë të re’. Por gabuan rëndë, koha po tregon se edhe një popull si shqiptarët, nuk mund ti manipulosh pafundësisht. Më qesharakja nga tentativat e kastës, për të mashtruar publikun, ishte kur donin ta njollosnin godinën me termin ‘dopo lavoro’! E përsëritën aq shpesh, edhe nëpërmjet gojëve të mbështetësve të tyre, sa u duk sikur ja dolën. Medemek, godina e Teatrit Kombëtar duhej shëmbur sepse ishte e pamoralshme!
Kaq primitivë dhe injorantë na dijnë, për të tillë na llogarisin, dhe si të tillë na trajtojnë. Si një turmë që do ta qethnin e torturonin Malenën, përshkak të nderit të saj të humbur me ushtarët dhe oficerët fashistë e nazistë. Në fakt disa prej nesh janë, vecanërisht kur ju’a do puna, porse në asnjë rast cilësori ‘dopo lavoro’, që ju vendos godinës si një vello turpi, nuk ka ngjyra negative. Ai ka kuptimin e aktivitetit rekreativ pas lodhjes në punë, dhe për urbanistikën është një nga tre aktivitetet bazike të njeriut, si: banimi; puna/shkollimi dhe aktivitet clodhëse, për të cilat duhet të detyrojë përcaktime shtrirjeje në planin urban të qytetit! Nëse konsultojmë planet e hartuara para dhe përgjatë pushtim fashist Italian të Shqipërisë, zonat e ‘dopo lavoros’ përfshijnë një sipërfaqe të konsiderueshme të shtrirjes perspektive të Tiranës. Po ku i di kasta këto! Për ta dhe shërbëtorët teknik të pushtetit të tyre, qyteti është vecse një fjetore e madhe me konvikte kullash e pallatesh.   
Është ky kuptim mbi urbanistikën, arsyeja pse gjendemi në debatin: a na duhet apo jo një godinë e re dhe nëse po, a duhet ta ndërtojmë mbi gërmadhat e godinës ekzistuese?! Mirëpo, ajo që duhet pranuar që në fillim, është fakti se kasta pushtetmbajtëse nuk ka hallin se Tirana ka një godinë të amortizuar për Teatër Kombëtar, dhe në këtë kuptim po kërkon zgjidhje alternative për t’ju përgjigjur këtij realiteti të shëmtuar. Cështja është se kasta para’dhe pushtetmbajtëse duhet të ndërtojë disa kulla në terrenet private e publike kufitare me godinët e Teatrit, dhe kjo godinë i pengon. Ajo ju ka zënë rrugën drejt suksesit të këtij operacioni financiaro- ndërtimor, prandaj u kujtuan se është vjetëruar aq sa duhet shkatëruar. Sepse kasta jonë ekonomike e politike, edhe pas tre dekadash në tranzicion, është plotësisht e paaftë ta drejtojë shoqërinë shqiptare ndrejt një modeli të ndryshëm ekonomik nga ai që i ka pasuruar në këto vite: ndërtimi i fjetoreve kolektive.
Pasi ta pranojmë këtë fakt si të vërtetë, atherë mund ti kthjejmë përgjigje pyetjes fillestare: ne gjendemi në këtë debat public, me përmasa konflikti shoqëror, sepse prej tre dekadash e zhvillojmë kryeqytetin tonë pa plan urban. Plani i fundit që Tirana ka pasur është ai i vitit 1990, hartuar në 1989 dhe miratuar nga qeveria socialiste e Adil Carcanit në fillimvitin pasardhës. I pa shfuqizuar asnjëherë, ai humbi vlerën juridike në fillim të vitit 2010, ndërkohë që vlerën praktike e kishte humbur vetëm dy vjet pas miratimit, kohë kur të gjitha balancat e vendosura nga regjimi politik dhe ekonomik mbi të cilat u hartua, ranë bashkë me vet regjimin. Dhe kjo bënte kuptim, përderisa shteti nuk ishte më i vetmi aktor në tregun e planifikimit, menaxhimit dhe ndërtimit të imobiliareve. Kuptimet e reja mbi pronësinë e produkteve dhe mjeteve të prodhimit si dhe reformat liberalizuese, edhe në këtë treg, krijuan edhe domosdoshmërinë për një plan të ri urban.
Pa u ndalur te tentativat e dështuara të administratës lokale Rama dhe Basha, për ti dhënë kryeqytetit një plan urban, vijmë te “suksesi” i z. Veliaj. Vetëm një vit më parë, me vendim të Këshillit Kombëtar të Territorit, Tirana juridikisht ka një plan për zhvillimin e saj në vitet në vijim. Mirëpo, nëse juridikisht kemi një plan zhvillimi, praktikisht kemi një plan kullash. Është parashikuar përgjatë procesit të hartimit të tij, dhe e konstatojmë në praktikë sot. Sepse, nëse do kishim një plan zhvillimi dhe jo një plan kullash nuk do niseshim nga nevoja e kastës për të ndërtuar kulla, për të mbërritur te nevoja e qytetit për Teatër Kombëtar. Bile nuk do ishim fare në këtë antagonizëm rolesh, sepse do ishte plani i zhvillimit në perspektivë i qytetit që do të kishte përcaktuar nëse na duhej apo jo një godinë e re për teatrin; ku dhe kur duhej ndërtuar; cfarë duhet të bënim me godinën ekzistuese; dhe me cfarë burimesh financiare do ta ndërtonim godinën e re.

Thursday, June 28, 2018

ANA TJETËR E MEDALJES NDËRKOMBËTARE 'PAZARI I RI'! Mapo, 29. 06. 2018



Gustave Le Bon (1841-1931) ishte një dijetar francez që kontribuoji në disa shkenca, por njihet gjerësisht për tezat e tij në psikologjinë e turmave, që është një degë e psikologjisë sociale. Me këtë shkencëtar nuk më kanë prezantuar  rezultatet e punës së tij shkencore, por, ndikimi i punës së tij te disa nga drejtuesit e të majtës së gjysmës së parë të shekullit të kaluar, si Musolini, Hitleri dhe Lenini. Të vetmen tezë të tij që unë njoh, do të mundohem ta riprodhoj me fjalët e mia, duke synuar ta pastroj nga etiketat ofenduese të parëndësishme për brendinë kuptimore të saj. Qytetarët, thoshte Le Bon, duke mos pasur ideal tjetër vecse të shijuarit me ngut të të mirave që zotërojnë, ia dorëzojnë drejtimin e cështjeve publike, shtetit. Atëherë fqinjët e pacivilizuar, duke pasur nevoja shumë të pakta, por një ideal tepër të fuqishëm, e pushtojnë popullin e qytetëruar, dhe më pas krijojnë një qytetërim të ri me mbeturinat e atij që sapo përmbysën.
Nëpërmjet kësaj teze unë arrita tja shpjegoj vetes dhe shpresoj edhe juve një ngjarje që përjetova pak orë më parë. Ajo ishte një kontraditë vullgare, që teorikisht për gjendjen urbane të Tiranës duhet të ishte e zakonshme, porse praktikisht mbetet unike. Fatkeqësisht, nuk ndodh shpesh që qytetarët e kryeqytetit të konfiktohen mes tyre për një cështje të dimensionit komunitar. Megjithëse, kudo nëpër Tiranë gjenden; banorë të rinj me ideale të forta që sjellin mënyrat e tyre të zgjidhjes së problemeve; sekserë partiak që përgjithësisht e cuditërisht nuk kanë një histori bashkëjetese me banorët e vjetër; policë bashkiakë që mundohen të mbajnë vëndet e punës dhe të bëjnë ndonjë ‘lek’ nga paratë që sekserët apo banorët e rinj ju ofrojnë; qytetarë të vjetër që janë zhytur në heshtjen bashkëfajtore duke konsumuar ato të mira materiale që kanë trashëguar; porse askund nuk shfaqet një qytetar i përgjegjshëm në mbrojtje të asaj që komuniteti ka të përbashkët.
Këta ishin personazhet e dramës urbane në të cilën u gjenda. Ajo ndërtohej mbi një konflik urban të krijuar midis një banori  të ri që kërkonte të shqyente asfaltin e rrugicës së përbashkët për të “rregulluar” tubacionet e përbashkëta të largimit të ujrave të ndotur që i kishin bllokuar VC-në personale, të mbështetur nga sekserët e partive që kohët e fundit i quajnë ‘ndërlidhësit e komunitetit’ të korruptuar prej tij; dhe një zotërie që mundohej tu shpjegonte këtyre njerëzve se rrugica e përbashkët mund të cahej vetëm me një projekt të ndërmarrjeve të bashkisë Tiranë, i pa mbështetur nga qytetarët e tjerë të rrugicës qorre të friksuar nga fuqia fizike dhe politike e banorëve të rinj dhe sekserëve të partisë që vetquheshin përfaqësues të komunitetit, por askush nga komuniteti nuk i kishte përzgjedhur si të tillë. Vendngjarja e dramës urbane, me personazhe, kuptime mbi qytetin, dhe interesa kaq shumë heterogjene, ishte blloku fqinj me Pazarin e Ri!
Në fakt, është pikërisht vendodhja që i jep konfliktit vlefshmërinë për ta ndarë me lexuesit e këtij shkrimi modest, sepse po flasim për një bllok banimi vetëm 50 metra larg shpenzimit publik prej 9.5 milion euro të “artit urban” të Pazarit të Ri. Shumë më e vërtetë se gjysma tjetër e luksit, ky bllok i banuar në braktisje mbetet prej 30 vjetësh pa asnjë shpresë për të ardhmen e këtij komuniteti të mrekullueshëm. Nuk do zgjatem me marrdhëniet e nivelit të lartë komunitar të banorëve në 70 vjetët e para të krijimit të kësaj lagjeje, dhe as me atomizimin që kanë pësuar këto marrdhënie dekadat e fundit, por do denoncoj mënyrën populiste, demagogjike, fasadiste, nëpërmjet të cilës është administruar kjo pjesë historike e qytetit. Mënyrë, që ka prodhuar vetëm varfëri ekonomike për familjet, kontradita sociale e kulturore për komunitetin; dhe mbi të gjitha, mjerim mjedisor, higjenik, arkitektonik dhe infrastrukturor për bllokun më të vjetër të Tiranës.
Padyshim që teza e Le Bon ka ndikuar diktatorët majtist të kuptojnë sesi ‘shëmbet e vjetra dhe një jetë e re lulëzon gërmadhash’, por edhe ne mund të nxjerim mësime prej saj. Qytetarët e Pazarit të Ri duhet të vazhdojnë të mirëpresin dhe të shkëmbejnë kulturalisht me banorët e rinj, sikurse bënë përgjatë 90 vjeteve me të parët e mi nga Gjirokastra, familjen dibrane, krytane, dhe tepelenase; por nuk duhet të pranojnë që kultura e tyre të kthehet në kulturë mbisunduese komunitare. Dhe mbi të gjitha, ajo ku origjinalizojnë gjithë të këqijat, nuk duhet tja dorëzojnë pakushte shtetit drejtimin e cështjeve publike, sepse shumë shpejt ai kthehet në një makineri korrupsioni që ushqen vetëm bijtë e tij të uritur, duke prodhuar dy realitete diametrikisht të kundërta. Në njërën, ku shkëlqen luksi që synon dekorata ndërkombëtare, dhe në një të dytë, ku mbizotëron kalbësia dhe vjetërsia që nuk mund të merritoj asgjë tjetër vec dekoratës së mjerimit.  

Tuesday, June 19, 2018

PËR TEATRIN DUHET TË MBËSHTESIM ARTISTËT! Mapo, 19. 06. 2018



Debati mbi godinën e Teatrit Kombëtar po hyn në fazën përfundimtare të tij, atë të konfliktit mes palëve. Shumë shpejt, shqiptarët do njihen me cfarë do të ndodhi me një nga godinat më të rëndësishme të zonës historike të Kryeqytetit të tyre. Forca dhe ndikimi i palëve të përfshirë në këtë debat po balancohet, cka do të thotë se monopoli i dy-tre oligarkëve për të vendosur për gjithcka që i përket qytetit, po thyhet të paktën në një zonë të tij. Dhe kjo është një ngjarje shumë e mirë për demokracinë gjerësisht të munguar shqiptare, vecanërisht në trajtimin dhe vendimarrjen për cështjet urbane. Sepse nuk ekziston një hapsirë tjetër politike ku demokracia e drejtpërdrejtë të ketë kuptimin praktik më të qënësishëm sesa planifikimi dhe zhvillimi i qytetit. I gjithë spektri politik, përjashtuar periferi të caktuara, dakortësojnë se qyteti nuk mund të ribëhet pa përfshirjen në proceset planifikuese të palëve të interesuara dhe të prekura nga zhvillimin.
Mirëpo, përtej qasjes teorike, qasjet praktike të partive shqiptare ndaj përfshirjes së palëve të interesuara në proceset vendimarrëse urbane janë shumë të ndryshme nga ligjërimi (e folura) i tyre publik. Praktikat e tyre, sikurse për shumëcka, janë më shumë të ngjashme me praktikat e sistemit kolektivist të tre dekadave më parë, sesa me tezat politike të statuteve apo programeve zgjedhore të tyre. Ata shtriren sikur po përfshijnë palët e interesuara në cështjet urbane, por realisht vendimarrin në mënyrë të pavarur nga publiku. Edhe në kohën e diktaturës, megjithëse pushteti i kastës vendimarrëse ishte i pakufijshëm, ekzistonte një nen (ligji sektorial i 1978-ës) që përcaktonte detyrimin për afishimin e Planit Rregullues në mjediset e Komitetit Ekzekutiv të Rrethit. ‘Mbledhja e mendimit të masave punonjëse’ për një muaj, kur masat punonjëse i kishin zhveshur nga cdo interes personal për zhvillimin, ishte thelbi i talljes me publikun në atë kohë.
E njëjta qasje praktike për ‘mbledhjen e mendimit të masave punonjëse’, megjithëse i kanë ndryshuar emrin në ‘dëgjesë publike’, funksionon edhe sot. Bile, pushtetarët e sotëm shkojnë më tej në talljen e tyre publike me publikun. Ata i shtojnë edhe fragmentarizimin e cështjes në debat, si rrjedhim logjik i fragmentarizimit të zhvillimit urban. Një karakteristikë kjo e zhvillimit të paplanifikuar të dekadave të fundit, ku plani mungon në cdo rast dhe debati është mbi një objekt të caktuar pavarësisht hapsirës urbane në të cilin ai përfshihet. Të paktën kasta vendimarrëse e socializmit monist e hartonte një Plan për gjithë qytetin, pastaj tallej me publikun. Kurse vendimarrësit e sotëm të socializmit demokratik nuk e marrin as këtë mundim. Jo sepse përtojnë, porse planifikimi i përgjithshëm apo pjesor, dhe përfshirja e palëve të interesuara e të prekura nga zhvillimet e planifikuara, do ti pengonin ata në vendimarrjet preferenciale që synojnë.   
Pa nënvlerësuar dimensionin e trashëgimnisë kulturore që është një materie shumë e rëndësishme për godinën në fjalë, ky është thelbi i kontraditës midis kastës vendimarrëse dhe publikut të gjerë të përfaqësuar përgjithësisht nga artistët. Thelb i cili  mbështetet në dy karakteristikat e planifikimin dhe administrimit të qëndrave urbane. Së pari, është Plani si produkt material i planifikimit, i cili na drejton me lehtësi te ‘ai që mban të drejtën’ në këtë debat. Fakti që as Plani i Përgjithshëm Vendor që miratuam një vit më parë, dhe as Plani Francez për zonën Qëndrore të Tiranës, nuk vendimarrin për ndërtimin e një Teatri të ri me kulla mbi shpinë, do të thotë se e drejta ‘sipas planit’ qëndron me artistët. Dhe në këtë pikë na duhet të përsërisim një të vërtetë që pakkush nga publiku ka mbetur pa e kuptuar: prishja e teatrit është pasoja, jo shkaku. Pra, teatri duhet prishur që të ndërtohen kullat, dhe jo se, kullat duhen lejuar që të mund të ndërtohet teatri.
Kjo sentencë vërteton se vendimi për prishjen e godinës së teatrit është marrë tashmë nga kasta drejtuese (njëra pale), dhe ‘dëgjesat publike’ me artistët (palën tjetër) janë një farsë e rilindur nga socializmi monist. Mirëpo, planifikimi territorial dhe urban bashkëkohor  pa karakteristikën e tij të dytë nuk ka vlerë. Dhe, planifikimi si një proces demokratik dhe gjithëpërfshirës i palëve të interesuara dhe të prekura nga vendimarrjet për zhvillim, na thotë se e drejta ‘sipas planifikimit’ qëndron gjithashtu nga ana e artistëve. Prandaj artistët duhen mbështetur, jo vetëm për fatin e një godine me histori, dhe as vetëm për faktin se e drejta sipas shkencës së urbanistikës qëndron me ta. Por edhe se, me nxjerrjen e protestës jashtë skemave ‘nga brenda –jashtë’ të përcaktuara e modeluara nga burokracia dhe interesat speciale të grupeve ekonomike, ata po sjellin një erë të re për përfshirjen qytetare në vendimarrjet për planifikimin e qytetit: atë të vet-organizimit qytetar.

Tuesday, June 12, 2018

KËMBËSORJA SKËNDERBEJ SI NJË PROFECI VET-PËRMBUSHËSE! Mapo, 12. 06. 2018



Termi profeci vet-përmbushëse u prezantua në 1948 nga sociologu amerikan Robert K. Merton (1910-2003). Profesori i Universitetit Kolumbia e përkufizoi teorinë e tij si ‘një shpjegim të rremë të realitetit, që shkakton një sjellje të tillë e cila bën të mundur vërtetimin e konceptit të rremë fillestar’. Një shembull shpjegues i kësaj teorie mund të ishte skenari sipas të cilit Enver Hoxha në veprën ‘n’ të tij, të parashikonte “shkencërisht” se për pak muaj shoqëria shqiptare do të arrinte një nivel të tillë kulturor e ndërgjegjësimi komunist sa do të konvertohej në një shoqëri ateiste. Nga periudha 1945-1990 ne mund të përmendim pafund shembuj që e shpjegojnë këtë koncept, sepse shumëcka nga eventet sociale të asaj kohe është ndërtuar mbi këtë lloj diskursi politik. Porse, shpjegimin më i thellë i teorisë së Merton na vjen nga Marksizmi, që është edhe filozofia mbi të cilën u ngritën regjimet kolektiviste në shekullin e 20-të (përfshirë Shqipërinë).
Sepse edhe Marksizmi është projektuar si një profeci vet-përmbushëse. Ai, nëpërmjet shpjegimit të rremë të gjëndjes, synon të provokoj një sjellje shoqërore, e cila më tej “vërteton” këtë shpjegim të rremë. Komunizmi, në ato vende, nuk ishte rezultat i veprimit të forcave “të pa shmangshme”  të ndërgjegjësimit klasor dhe përparimit historik. Në të kundërt, komunizmi u shfaq në realitetin shoqëror si pasojë e asgjëje tjetër përvec agjitacionit të marksistëve dhe dhunës që e shoqëroi këtë. Ishte propaganda marksiste që arriti ti bindi njerëzit që për të mbrojtur interesat e klasës së tyre të veprojnë në një mënyrë të caktuar (revolucion), jo se vërtetë “klasa punëtore” në mënyrë të pavarur kishte arritur në këto përfundime. Prandaj Marksizmi është një profeci vet-përbushëse, dhe si e tillë mund të “vërtetohet” vetëm përkohësisht dhe vetëm i shoqëruar nga propaganda. Në të kundërt, ai dështon me turp duke lënë mbrapa dëme të mëdha.
Në të njëjtën tipologji “profecie” gjendemi në cështjen e Këmbësores Skëndërbej! Rreth tetë vjet më parë, profeti që drejtonte prej një dekade Tiranën urbane, z. Rama, u ndjeh i sfiduar nga një propozim i kryeministrit të kohës, z. Berisha. Në përgjigje të shqetësimeve të pafundme publike të qytetarëve për gjëndjen e mjeruar që ishte katandisur ky shesh, Kryeministri ofroi zgjidhjen që cdo urbanist do kishte propozuar. Pjesës së përshkueshme nga makinat të Sheshit Skënderbej ti bëhej një veshje e përkohëshme asfaltike, në mënyrë që shqetësimi i shprehur publik të adresohej, dhe ndërkohë administrata e bashkisë të përgatiste një projekt që me financim të qeverisë qëndrore të kthehej, edhe praktikisht, në sheshin më simbolik të kryeqytetit. Mirëpo, kjo zgjidhje e thjeshtë, racionale, afatgjatë dhe mbi të gjitha në përputhje me interesin e shprehur nga publiku, nuk mund ta përmbushte egon e madhe të profetit që drejtonte punët e Tiranës urbane.
Profetët bëjnë profeci, dhe profeti i Tiranës urbane nuk mund të bënte më pak. Ai shpalli se interesat e “klasës” së qytetarëve të Tiranës mund të realizoheshin vetëm nëpërmjet një zgjidhje të vetme, radikale dhe përfundimtare. Sheshi Skënderbej duhej të konvertohej në Këmbësoren Skënderbej, që qytetarët do ta mbushnin deri në derdhje me prezencën dhe aktivitetet e tyre sociale, kulturore dhe rekreative. Qytetarët, nëpërmjet kronikave televizive të përditshme, kërkonin vetëm të mbylleshin gropat e thella dhe të shumta që kishin pushtuar sheshin, por profeti e dinte më mirë se ata vet cfarë ishte interesi i tyre. Dhe kështu u bë. Sheshi Skëndërbej, pas disa masave të ndërmjetme dhe disa milion euro të qytetarëve të sotëm dhe të nesërm, u konvertua në Këmbësoren Skënderbej. Sot, në vend të këtyre miliona eurove që mund të përdoreshin për punë të tjera dhe një nyje të lëvizjes multimodale, kemi një këmbësore gjigande!
Profecia u bë e vërtetë, por jo si produkt i nevojës reale qytetare! Porse, si konseguencë e agjitacionit të dishepujve të profetit dhe dhunës “legjitime” të pushtetit që këta ushtrojnë. Vërtetë sot Tirana urbane ka një këmbësore gjigante, sikurse profeti e profetizoi, por ka gjithashtu dy probleme më të mëdha për të zgjidhur dhe të dyja të parashikuara më parë. Së pari mbetet cështja e trafikut të ngarkuar në zonën qëndrore të kryeqytetit. Problemi i dytë, ai që në fakt e provokoi këtë shkrim, mbetet krijimi i motiveve që do ta conin një qytetar në qendër të qytetit. Sepse Këmbësorja Skënderbej, në vetvete, nuk përligj asnjë përdorim që mund ti tërheqi qytetarët, përvec atyre që po stisin agjitatorët e profecisë. Konvertimi i këmbësores në një qebabtore gjigande në ditët e ndërimit të viteve apo në një skenë gjigande me kosto deri në miliona euro sikurse në dy koncertet e fundit, nuk mund ti përligjin kostot publike të profecisë së rreme.

Saturday, May 26, 2018

STREHIM SOCIAL ME NJË LIGJ QË PËRJASHTON TË VARFËRIT! Mapo, 25. 05. 2018



Nëse synon të vlerësosh paraprakisht një ligj duhet të lexosh ‘Relacionin’ që e shoqëron këtë draftligj. Ai është një dokument që duhet të shpjegojë teknikisht nevojën e shoqërisë, qëndrimin politik që e ushqen, rrugët për të arritur ato synime që përmbushin nevojën shoqërore dhe kostot financiare për ta zbatuar këtë ligj. Në cdo rast, ‘Relacioni’ shkruhet teknikisht. Ligji mund të jetë i majtë apo i djathtë, në raport me qëndrimin politik mbi të cilin është hartuar, por kurrësesi relacioni! Kjo është arsyeja pse një administratë përbëhet nga segmente të diferencuara politike dhe teknike. Por le të pranojmë se, sikurse shumëcka të deformuar në këtë vendin tonë, edhe administrata teknike mund të jetë e politizuar. Mirëpo në asnjë rast nuk duhet të tolerojmë që, ‘administrata teknike e politizuar’ të jetë edhe demagogjike! Sepse të tillë e perceptova administratën e Rilindjes Urbane, ndërsa fillova të lexoj relacionin e ligjit ‘Për Strehimin Social’!
Që në paragrafin e parë të këtij dokumenti me 27 faqe, ndjeva se ligji nuk do ishte vetëm majtist përderisa ‘shpenzimet publike’ i konsideronte ‘investime’, por edhe demagogjik përderisa edhe teknikët e administratës besonin se ‘për herë të parë në më shumë se 25 vjet po hartohen politika sociale konkrete’. Fatkeqësisht, ndjesia mu konfirmua plotësisht nga ligji. Në përfundim të leximit të tij kuptova se: jo vetëm qëndrimi politik mbi të cilin ishte draftuar ishte i gabuar dhe vet ligji dëmtonte adresimin e cështjes; porse asnjë nga të gjashtë programet e tij nuk i përfshinte të varfërit. E thënë thjesht, programet që duhet të shërbenin si instrumente nëpërmjet të cilave shoqëria të ndihmonte një pjesë të saj, në pamundësi ekonomike, përjashtonin nga mundësitë konkrete për të përfituar pikërisht këtë pjesë të shoqërisë. Duket si pohim i pakuptimtë dhe i pamundur për të qënë i vërtetë, por le ti analizojmë të gjashtë programet sociale një e nga një.
Programi që për mua ka edhe vlerën më të madhe quhet ‘banesat me qira’ dhe nënkupton krijimin dhe shpërndarjen e një stoku banesash në pronësi e përdorim publik. Mirëpo, vet programi minimizon mundësitë praktike që një familje e varfër të adresoj nevojën për strehim. Së pari, duke pranuar që 20% e familjeve përfituese mund ti përkasin shtresës së mesme të qytetit, dhe së dyti duke përcaktuar se niveli i qirasë duhet të mbulojë kostot e shumta të krijimit të kësaj pasurie deri në nivelin mesatar të qirasë në tregun e lirë. Po a ka të varfër që e përballon nivelin mesatar të qirasë? Nëse po, nuk është i varfër. Programi ‘për përmirësimin e kushteve të banesave ekzistuese …’, gjithashtu, është një program i trashëguar nga praktikat e mëparshme. Mirëpo, nëse programi i parë përjashton vetëm shtesën e varfër, ky program për shkak të konfuzionit të brendshëm përjashton cdo shtresë, sikurse e vetmja praktik e 2008-ës na dëshmon. 
Programi i banesave me kosto të ulët’ është tallja më e madhe që mund ti bëhet një shoqërie dhe kontributeve që ajo jep në ndihmë të një pjese të varfër të saj. Ky program që ka startuar që prej vitit 2007, nuk mund të përfshijë të varfërit për shkak të kushtëzimit të tij se, përfituesi duhet të disponoj 30% të vlerës së apartamentit në treg të lirë dhe pastaj të paguaj këstet që mbeten skllavëruese të kredisë. Më keq akoma, ky program i përdor paratë e taksapaguesve për të privilegjuar të pasurit e industrisë së ndërtimit dhe të bankave, për të shitur apartamente dhe dhënë kredi me vlerën e tregut të lirë. Programi ‘për zhvillimin e zonës me qëllim strehimin’ është quajtur para 2013-ës ‘për pajisjen e truallit me infrastrukturë’, dhe as atherë e as tani nuk mund të përfshijë të varfërit. Gjithcka që ai merr përsipër, si: trualli; projekti dhe infrastruktura, zënë 30% të kostos së ndërtimit dhe asnjë i varfër nuk mund të përballoj 70% -shin tjetër.
Dy programet e tjera që ligji ‘Për strehimin social’ prezanton janë programe të reja. Ato dhe dispozitat e ligjit që janë shkruar për të kënaqur synimet centralizuese, populiste, demagogjike, fasadiste dhe propogandistike të qeverisë, janë arsyet pse ky ligj u paraqit si i ri dhe jo si një amendim i të vjetrit. Mirëpo, edhe këto dy programe nuk sjellin asnjë risi në ndihmë të familjeve të varfëra. Për më tepër, ato nuk kanë lidhje me strehimin social sepse ju përkasin fushës së veprimit të Ministrisë së Brendshme. ‘Programi i krijimit të banesave të përkohëshme’ është qartësisht një program i emergjencave civile, kurse ‘programi i banesave të specializuara’ ka lidhje në përgjithësi me mbrojtjen e viktimave të trafikimit apo të dhunës në familje. Në mbyllje, një gjë mund ta themi me siguri për programet e këtij ligji: paratë e taksapagueve shqiptar mund të shkojnë kudo, por në asnjë rast për të ndihmuar të pastrehët që vërtet kanë nevojë për ndihmë.

Friday, May 18, 2018

HALLI MË I MADH I TIRANËS URBANE QË NUK PO JA QAN NJERI! Mapo, 18. 05. 2018



Ajo që nuk po kuptojnë elitat drejtuese të partive, vecanërisht elitat e partive opozitare meqë ato janë të interesuara për rrotacion, është fakti se shoqëria shqiptare ka evoluuar shumë përgjatë këtyre 25 vjetëve. Kjo është arsyeja bazike që partitë shqiptare këmbëngulin ta mbajnë diskursin dhe veprimin politik në të njëjtat lojra gjuhësore, konjuktura termash apo kuptimesh, skema apo strategji veprimi, sikurse 25 vjet më parë. Ato vazhdojnë të mbështeten te strategjia ‘ne duhet të votohemi sepse pala tjetër është shumë e keqe’, pa e kuptuar se po e limitojnë komunikimin publik vetëm me votuesit që kanë trashëguar, ndërkohë që elektorati shqiptar i përket tashmë një spektri më të diversifikuar. Ai nuk është më dy polar, ku të dyja gjysmat votojnë kundër partisë armike, por është kolorifikuar edhe me një pol të tretë që rritet gjithmonë e më shumë, dhe që voton partinë që i jep argumenta ‘cfarë dhe si do të ndryshoj në vend, nëse ajo merr drejtimin’.
Sigurisht, ky shkrim modest, nuk ka për qëllim të rregullojë punët e partive, porse jemi shumë të interesuar për produktin qeverisës të tyre që në rastin më të mirë hipotetik po na qeverisin ‘duke na vjedhur më pak se qeverisja e mëparshme’. Për më keq akoma, kjo qasje po ndërton një “paradigmë politike” të gabuar nëpërmjet të cilës diskursi i partive tenton të shpjegojë dhe ti japi zgjidhje cdo problematike shoqërore. Një ndër to, ajo që në fakt është drejtpërdrejtë në interesin e këtij shkrimi, ka lidhje me ribërjen urbane të Tiranës dhe në mënyrë specifike me përgjigjen e pyetjes ‘a duhet të ndërtojmë apo të vendosim një moratorium në Tiranë?’. Pyetje bazike kjo për qytetin, por që elitat drejtuese të partive po i japin përgjigje partiake, ndërkohë që ajo ka domosdoshmëri për një përgjigje të spektrit ligjor dhe teknik. Cka prezanton edhe hallin më të madh të Tiranës sepse, për këtë cështje, ligjorja dhe teknikja janë në konflikt të fortë mes tyre. 
Nga njëra anë kemi ‘kontratën sociale’, nisur nga ligji i parë i Shtetit (Kushtetuta), të gjithë shtetasit janë të barabartë në këtë organizimin tonë shoqëror që e quajmë Republikë. Dhe në këtë kuptim, sikurse për shumëcka, edhe për cështjen e rizhvillimit të pronës brenda të njëjtës njësi urbane duhet të ketë barazi. Mirëpo, mënyra e fragmentarizuar e zhvillimit që kemi lejuar ka prodhuar njësi urbane ku vetëm 3-5 % (e mesatarizuar) të titujve të pronësive janë rizhvilluar ndërsa pjesa tjetër mbeten në pritje. Sigurisht, që ribërja e qytetit është një aktivitet që shtrihet në kohë, porse një gjë është e sigurtë, të gjithë këto tituj pronësish duhen lejuar të rizhvillohen dhe të kenë të njëjtën masë zhvillimi/përfitimi, sikurse kufitarët e tyre që janë rizhvilluar tashmë. Kështu që, nëse pranojmë se jemi të barabartë, Tirana duhet të ketë një bum ndërtimi që i mundëson rizhvillimin, vecanërisht, një pjese prej 20-30% të pronësive që janë në emergjencë. 
Nga ana tjetër kemi ‘dijen shkencore’, njohuritë dhe teknikat e bërjes dhe ribërjes së qytetit (Urbanistika), të cilat na diktojnë se njësa urbane duhet të ketë kapacitetet maksimal mbatës. Që do të thotë se në një njësi urbane mund të kryejnë aktitet njerëzor një numër i përcaktuar qytetarësh, sepse në të kundërt njësia “bie”. Të njëjtat dije na mësojnë se si ky numër maksimal i lejuar qytetarësh (densitet) mund të konvertohet në volume të lejuara ndërtimore. Sigurisht, që këto numra varen nga një sërë karakteristikash urbane të njësisë, porse në cdo rast ky kushtëzim themelor duhet respektuar. Mirëpo, nga mënyra e fragmentarizuar e zhvillimit të deritanishëm të të qytetit (mesatarizuar), ne e kemi arritur këtë limit maksimal të lejuar. Përtej kësaj, cka është një argument shtesë, Tirana sot përfshin 35 % të popullsisë kombëtare. Kështu që, nëse jemi shoqëri që pranojmë shkencën, duhet menjëherë të kërkojmë moratorium ndërtimor në Tiranë.
Ky është halli më i madh i Tiranës urbane. Nga njëra anë, sikurse ligjorja dhe morali shoqëror e detyron, duhet të stimuloj ndërtarinë, dhe nga ana tjetër, sikurse shkenca dhe teknika i kërkon, duhet të bllokojë zhvillimin volumor në ndërtim! Cdo shoqëri do ndihej e kapur në një kurth të tmershëm, dhe do kërkonte zgjidhje të zgjuara (risi teknike e shkencore), gjithëpërfshirëse (të dakortësuara në procese demokratike) dhe të qëndrueshme (në balancë mjedisore, sociale dhe ekonomike), por jo shoqëria shqiptare. Ajo mbetet në partishmërinë e saj! Një palë po na thonë se ndërtimi duhet lejuar për tju përgjigjur ardhjeve të reja në qytet, kurse pala tjetër se duhet bllokuar sepse shërben vetëm për të pasuruar kryebashkiakun! Mes tyre qëndron poli i tretë, që megjithëse rritet progesivisht në kohë mbetet i papërfaqësuar politikisht. Ai është i vetmi që mund të dali jashtë konjukturave partiake dhe të kuptoj hallin më të madh të Tiranës urbane.