Tuesday, June 19, 2018

PËR TEATRIN DUHET TË MBËSHTESIM ARTISTËT! Mapo, 19. 06. 2018



Debati mbi godinën e Teatrit Kombëtar po hyn në fazën përfundimtare të tij, atë të konfliktit mes palëve. Shumë shpejt, shqiptarët do njihen me cfarë do të ndodhi me një nga godinat më të rëndësishme të zonës historike të Kryeqytetit të tyre. Forca dhe ndikimi i palëve të përfshirë në këtë debat po balancohet, cka do të thotë se monopoli i dy-tre oligarkëve për të vendosur për gjithcka që i përket qytetit, po thyhet të paktën në një zonë të tij. Dhe kjo është një ngjarje shumë e mirë për demokracinë gjerësisht të munguar shqiptare, vecanërisht në trajtimin dhe vendimarrjen për cështjet urbane. Sepse nuk ekziston një hapsirë tjetër politike ku demokracia e drejtpërdrejtë të ketë kuptimin praktik më të qënësishëm sesa planifikimi dhe zhvillimi i qytetit. I gjithë spektri politik, përjashtuar periferi të caktuara, dakortësojnë se qyteti nuk mund të ribëhet pa përfshirjen në proceset planifikuese të palëve të interesuara dhe të prekura nga zhvillimin.
Mirëpo, përtej qasjes teorike, qasjet praktike të partive shqiptare ndaj përfshirjes së palëve të interesuara në proceset vendimarrëse urbane janë shumë të ndryshme nga ligjërimi (e folura) i tyre publik. Praktikat e tyre, sikurse për shumëcka, janë më shumë të ngjashme me praktikat e sistemit kolektivist të tre dekadave më parë, sesa me tezat politike të statuteve apo programeve zgjedhore të tyre. Ata shtriren sikur po përfshijnë palët e interesuara në cështjet urbane, por realisht vendimarrin në mënyrë të pavarur nga publiku. Edhe në kohën e diktaturës, megjithëse pushteti i kastës vendimarrëse ishte i pakufijshëm, ekzistonte një nen (ligji sektorial i 1978-ës) që përcaktonte detyrimin për afishimin e Planit Rregullues në mjediset e Komitetit Ekzekutiv të Rrethit. ‘Mbledhja e mendimit të masave punonjëse’ për një muaj, kur masat punonjëse i kishin zhveshur nga cdo interes personal për zhvillimin, ishte thelbi i talljes me publikun në atë kohë.
E njëjta qasje praktike për ‘mbledhjen e mendimit të masave punonjëse’, megjithëse i kanë ndryshuar emrin në ‘dëgjesë publike’, funksionon edhe sot. Bile, pushtetarët e sotëm shkojnë më tej në talljen e tyre publike me publikun. Ata i shtojnë edhe fragmentarizimin e cështjes në debat, si rrjedhim logjik i fragmentarizimit të zhvillimit urban. Një karakteristikë kjo e zhvillimit të paplanifikuar të dekadave të fundit, ku plani mungon në cdo rast dhe debati është mbi një objekt të caktuar pavarësisht hapsirës urbane në të cilin ai përfshihet. Të paktën kasta vendimarrëse e socializmit monist e hartonte një Plan për gjithë qytetin, pastaj tallej me publikun. Kurse vendimarrësit e sotëm të socializmit demokratik nuk e marrin as këtë mundim. Jo sepse përtojnë, porse planifikimi i përgjithshëm apo pjesor, dhe përfshirja e palëve të interesuara e të prekura nga zhvillimet e planifikuara, do ti pengonin ata në vendimarrjet preferenciale që synojnë.   
Pa nënvlerësuar dimensionin e trashëgimnisë kulturore që është një materie shumë e rëndësishme për godinën në fjalë, ky është thelbi i kontraditës midis kastës vendimarrëse dhe publikut të gjerë të përfaqësuar përgjithësisht nga artistët. Thelb i cili  mbështetet në dy karakteristikat e planifikimin dhe administrimit të qëndrave urbane. Së pari, është Plani si produkt material i planifikimit, i cili na drejton me lehtësi te ‘ai që mban të drejtën’ në këtë debat. Fakti që as Plani i Përgjithshëm Vendor që miratuam një vit më parë, dhe as Plani Francez për zonën Qëndrore të Tiranës, nuk vendimarrin për ndërtimin e një Teatri të ri me kulla mbi shpinë, do të thotë se e drejta ‘sipas planit’ qëndron me artistët. Dhe në këtë pikë na duhet të përsërisim një të vërtetë që pakkush nga publiku ka mbetur pa e kuptuar: prishja e teatrit është pasoja, jo shkaku. Pra, teatri duhet prishur që të ndërtohen kullat, dhe jo se, kullat duhen lejuar që të mund të ndërtohet teatri.
Kjo sentencë vërteton se vendimi për prishjen e godinës së teatrit është marrë tashmë nga kasta drejtuese (njëra pale), dhe ‘dëgjesat publike’ me artistët (palën tjetër) janë një farsë e rilindur nga socializmi monist. Mirëpo, planifikimi territorial dhe urban bashkëkohor  pa karakteristikën e tij të dytë nuk ka vlerë. Dhe, planifikimi si një proces demokratik dhe gjithëpërfshirës i palëve të interesuara dhe të prekura nga vendimarrjet për zhvillim, na thotë se e drejta ‘sipas planifikimit’ qëndron gjithashtu nga ana e artistëve. Prandaj artistët duhen mbështetur, jo vetëm për fatin e një godine me histori, dhe as vetëm për faktin se e drejta sipas shkencës së urbanistikës qëndron me ta. Por edhe se, me nxjerrjen e protestës jashtë skemave ‘nga brenda –jashtë’ të përcaktuara e modeluara nga burokracia dhe interesat speciale të grupeve ekonomike, ata po sjellin një erë të re për përfshirjen qytetare në vendimarrjet për planifikimin e qytetit: atë të vet-organizimit qytetar.

Tuesday, June 12, 2018

KËMBËSORJA SKËNDERBEJ SI NJË PROFECI VET-PËRMBUSHËSE! Mapo, 12. 06. 2018



Termi profeci vet-përmbushëse u prezantua në 1948 nga sociologu amerikan Robert K. Merton (1910-2003). Profesori i Universitetit Kolumbia e përkufizoi teorinë e tij si ‘një shpjegim të rremë të realitetit, që shkakton një sjellje të tillë e cila bën të mundur vërtetimin e konceptit të rremë fillestar’. Një shembull shpjegues i kësaj teorie mund të ishte skenari sipas të cilit Enver Hoxha në veprën ‘n’ të tij, të parashikonte “shkencërisht” se për pak muaj shoqëria shqiptare do të arrinte një nivel të tillë kulturor e ndërgjegjësimi komunist sa do të konvertohej në një shoqëri ateiste. Nga periudha 1945-1990 ne mund të përmendim pafund shembuj që e shpjegojnë këtë koncept, sepse shumëcka nga eventet sociale të asaj kohe është ndërtuar mbi këtë lloj diskursi politik. Porse, shpjegimin më i thellë i teorisë së Merton na vjen nga Marksizmi, që është edhe filozofia mbi të cilën u ngritën regjimet kolektiviste në shekullin e 20-të (përfshirë Shqipërinë).
Sepse edhe Marksizmi është projektuar si një profeci vet-përmbushëse. Ai, nëpërmjet shpjegimit të rremë të gjëndjes, synon të provokoj një sjellje shoqërore, e cila më tej “vërteton” këtë shpjegim të rremë. Komunizmi, në ato vende, nuk ishte rezultat i veprimit të forcave “të pa shmangshme”  të ndërgjegjësimit klasor dhe përparimit historik. Në të kundërt, komunizmi u shfaq në realitetin shoqëror si pasojë e asgjëje tjetër përvec agjitacionit të marksistëve dhe dhunës që e shoqëroi këtë. Ishte propaganda marksiste që arriti ti bindi njerëzit që për të mbrojtur interesat e klasës së tyre të veprojnë në një mënyrë të caktuar (revolucion), jo se vërtetë “klasa punëtore” në mënyrë të pavarur kishte arritur në këto përfundime. Prandaj Marksizmi është një profeci vet-përbushëse, dhe si e tillë mund të “vërtetohet” vetëm përkohësisht dhe vetëm i shoqëruar nga propaganda. Në të kundërt, ai dështon me turp duke lënë mbrapa dëme të mëdha.
Në të njëjtën tipologji “profecie” gjendemi në cështjen e Këmbësores Skëndërbej! Rreth tetë vjet më parë, profeti që drejtonte prej një dekade Tiranën urbane, z. Rama, u ndjeh i sfiduar nga një propozim i kryeministrit të kohës, z. Berisha. Në përgjigje të shqetësimeve të pafundme publike të qytetarëve për gjëndjen e mjeruar që ishte katandisur ky shesh, Kryeministri ofroi zgjidhjen që cdo urbanist do kishte propozuar. Pjesës së përshkueshme nga makinat të Sheshit Skënderbej ti bëhej një veshje e përkohëshme asfaltike, në mënyrë që shqetësimi i shprehur publik të adresohej, dhe ndërkohë administrata e bashkisë të përgatiste një projekt që me financim të qeverisë qëndrore të kthehej, edhe praktikisht, në sheshin më simbolik të kryeqytetit. Mirëpo, kjo zgjidhje e thjeshtë, racionale, afatgjatë dhe mbi të gjitha në përputhje me interesin e shprehur nga publiku, nuk mund ta përmbushte egon e madhe të profetit që drejtonte punët e Tiranës urbane.
Profetët bëjnë profeci, dhe profeti i Tiranës urbane nuk mund të bënte më pak. Ai shpalli se interesat e “klasës” së qytetarëve të Tiranës mund të realizoheshin vetëm nëpërmjet një zgjidhje të vetme, radikale dhe përfundimtare. Sheshi Skënderbej duhej të konvertohej në Këmbësoren Skënderbej, që qytetarët do ta mbushnin deri në derdhje me prezencën dhe aktivitetet e tyre sociale, kulturore dhe rekreative. Qytetarët, nëpërmjet kronikave televizive të përditshme, kërkonin vetëm të mbylleshin gropat e thella dhe të shumta që kishin pushtuar sheshin, por profeti e dinte më mirë se ata vet cfarë ishte interesi i tyre. Dhe kështu u bë. Sheshi Skëndërbej, pas disa masave të ndërmjetme dhe disa milion euro të qytetarëve të sotëm dhe të nesërm, u konvertua në Këmbësoren Skënderbej. Sot, në vend të këtyre miliona eurove që mund të përdoreshin për punë të tjera dhe një nyje të lëvizjes multimodale, kemi një këmbësore gjigande!
Profecia u bë e vërtetë, por jo si produkt i nevojës reale qytetare! Porse, si konseguencë e agjitacionit të dishepujve të profetit dhe dhunës “legjitime” të pushtetit që këta ushtrojnë. Vërtetë sot Tirana urbane ka një këmbësore gjigante, sikurse profeti e profetizoi, por ka gjithashtu dy probleme më të mëdha për të zgjidhur dhe të dyja të parashikuara më parë. Së pari mbetet cështja e trafikut të ngarkuar në zonën qëndrore të kryeqytetit. Problemi i dytë, ai që në fakt e provokoi këtë shkrim, mbetet krijimi i motiveve që do ta conin një qytetar në qendër të qytetit. Sepse Këmbësorja Skënderbej, në vetvete, nuk përligj asnjë përdorim që mund ti tërheqi qytetarët, përvec atyre që po stisin agjitatorët e profecisë. Konvertimi i këmbësores në një qebabtore gjigande në ditët e ndërimit të viteve apo në një skenë gjigande me kosto deri në miliona euro sikurse në dy koncertet e fundit, nuk mund ti përligjin kostot publike të profecisë së rreme.

Saturday, May 26, 2018

STREHIM SOCIAL ME NJË LIGJ QË PËRJASHTON TË VARFËRIT! Mapo, 25. 05. 2018



Nëse synon të vlerësosh paraprakisht një ligj duhet të lexosh ‘Relacionin’ që e shoqëron këtë draftligj. Ai është një dokument që duhet të shpjegojë teknikisht nevojën e shoqërisë, qëndrimin politik që e ushqen, rrugët për të arritur ato synime që përmbushin nevojën shoqërore dhe kostot financiare për ta zbatuar këtë ligj. Në cdo rast, ‘Relacioni’ shkruhet teknikisht. Ligji mund të jetë i majtë apo i djathtë, në raport me qëndrimin politik mbi të cilin është hartuar, por kurrësesi relacioni! Kjo është arsyeja pse një administratë përbëhet nga segmente të diferencuara politike dhe teknike. Por le të pranojmë se, sikurse shumëcka të deformuar në këtë vendin tonë, edhe administrata teknike mund të jetë e politizuar. Mirëpo në asnjë rast nuk duhet të tolerojmë që, ‘administrata teknike e politizuar’ të jetë edhe demagogjike! Sepse të tillë e perceptova administratën e Rilindjes Urbane, ndërsa fillova të lexoj relacionin e ligjit ‘Për Strehimin Social’!
Që në paragrafin e parë të këtij dokumenti me 27 faqe, ndjeva se ligji nuk do ishte vetëm majtist përderisa ‘shpenzimet publike’ i konsideronte ‘investime’, por edhe demagogjik përderisa edhe teknikët e administratës besonin se ‘për herë të parë në më shumë se 25 vjet po hartohen politika sociale konkrete’. Fatkeqësisht, ndjesia mu konfirmua plotësisht nga ligji. Në përfundim të leximit të tij kuptova se: jo vetëm qëndrimi politik mbi të cilin ishte draftuar ishte i gabuar dhe vet ligji dëmtonte adresimin e cështjes; porse asnjë nga të gjashtë programet e tij nuk i përfshinte të varfërit. E thënë thjesht, programet që duhet të shërbenin si instrumente nëpërmjet të cilave shoqëria të ndihmonte një pjesë të saj, në pamundësi ekonomike, përjashtonin nga mundësitë konkrete për të përfituar pikërisht këtë pjesë të shoqërisë. Duket si pohim i pakuptimtë dhe i pamundur për të qënë i vërtetë, por le ti analizojmë të gjashtë programet sociale një e nga një.
Programi që për mua ka edhe vlerën më të madhe quhet ‘banesat me qira’ dhe nënkupton krijimin dhe shpërndarjen e një stoku banesash në pronësi e përdorim publik. Mirëpo, vet programi minimizon mundësitë praktike që një familje e varfër të adresoj nevojën për strehim. Së pari, duke pranuar që 20% e familjeve përfituese mund ti përkasin shtresës së mesme të qytetit, dhe së dyti duke përcaktuar se niveli i qirasë duhet të mbulojë kostot e shumta të krijimit të kësaj pasurie deri në nivelin mesatar të qirasë në tregun e lirë. Po a ka të varfër që e përballon nivelin mesatar të qirasë? Nëse po, nuk është i varfër. Programi ‘për përmirësimin e kushteve të banesave ekzistuese …’, gjithashtu, është një program i trashëguar nga praktikat e mëparshme. Mirëpo, nëse programi i parë përjashton vetëm shtesën e varfër, ky program për shkak të konfuzionit të brendshëm përjashton cdo shtresë, sikurse e vetmja praktik e 2008-ës na dëshmon. 
Programi i banesave me kosto të ulët’ është tallja më e madhe që mund ti bëhet një shoqërie dhe kontributeve që ajo jep në ndihmë të një pjese të varfër të saj. Ky program që ka startuar që prej vitit 2007, nuk mund të përfshijë të varfërit për shkak të kushtëzimit të tij se, përfituesi duhet të disponoj 30% të vlerës së apartamentit në treg të lirë dhe pastaj të paguaj këstet që mbeten skllavëruese të kredisë. Më keq akoma, ky program i përdor paratë e taksapaguesve për të privilegjuar të pasurit e industrisë së ndërtimit dhe të bankave, për të shitur apartamente dhe dhënë kredi me vlerën e tregut të lirë. Programi ‘për zhvillimin e zonës me qëllim strehimin’ është quajtur para 2013-ës ‘për pajisjen e truallit me infrastrukturë’, dhe as atherë e as tani nuk mund të përfshijë të varfërit. Gjithcka që ai merr përsipër, si: trualli; projekti dhe infrastruktura, zënë 30% të kostos së ndërtimit dhe asnjë i varfër nuk mund të përballoj 70% -shin tjetër.
Dy programet e tjera që ligji ‘Për strehimin social’ prezanton janë programe të reja. Ato dhe dispozitat e ligjit që janë shkruar për të kënaqur synimet centralizuese, populiste, demagogjike, fasadiste dhe propogandistike të qeverisë, janë arsyet pse ky ligj u paraqit si i ri dhe jo si një amendim i të vjetrit. Mirëpo, edhe këto dy programe nuk sjellin asnjë risi në ndihmë të familjeve të varfëra. Për më tepër, ato nuk kanë lidhje me strehimin social sepse ju përkasin fushës së veprimit të Ministrisë së Brendshme. ‘Programi i krijimit të banesave të përkohëshme’ është qartësisht një program i emergjencave civile, kurse ‘programi i banesave të specializuara’ ka lidhje në përgjithësi me mbrojtjen e viktimave të trafikimit apo të dhunës në familje. Në mbyllje, një gjë mund ta themi me siguri për programet e këtij ligji: paratë e taksapagueve shqiptar mund të shkojnë kudo, por në asnjë rast për të ndihmuar të pastrehët që vërtet kanë nevojë për ndihmë.

Friday, May 18, 2018

HALLI MË I MADH I TIRANËS URBANE QË NUK PO JA QAN NJERI! Mapo, 18. 05. 2018



Ajo që nuk po kuptojnë elitat drejtuese të partive, vecanërisht elitat e partive opozitare meqë ato janë të interesuara për rrotacion, është fakti se shoqëria shqiptare ka evoluuar shumë përgjatë këtyre 25 vjetëve. Kjo është arsyeja bazike që partitë shqiptare këmbëngulin ta mbajnë diskursin dhe veprimin politik në të njëjtat lojra gjuhësore, konjuktura termash apo kuptimesh, skema apo strategji veprimi, sikurse 25 vjet më parë. Ato vazhdojnë të mbështeten te strategjia ‘ne duhet të votohemi sepse pala tjetër është shumë e keqe’, pa e kuptuar se po e limitojnë komunikimin publik vetëm me votuesit që kanë trashëguar, ndërkohë që elektorati shqiptar i përket tashmë një spektri më të diversifikuar. Ai nuk është më dy polar, ku të dyja gjysmat votojnë kundër partisë armike, por është kolorifikuar edhe me një pol të tretë që rritet gjithmonë e më shumë, dhe që voton partinë që i jep argumenta ‘cfarë dhe si do të ndryshoj në vend, nëse ajo merr drejtimin’.
Sigurisht, ky shkrim modest, nuk ka për qëllim të rregullojë punët e partive, porse jemi shumë të interesuar për produktin qeverisës të tyre që në rastin më të mirë hipotetik po na qeverisin ‘duke na vjedhur më pak se qeverisja e mëparshme’. Për më keq akoma, kjo qasje po ndërton një “paradigmë politike” të gabuar nëpërmjet të cilës diskursi i partive tenton të shpjegojë dhe ti japi zgjidhje cdo problematike shoqërore. Një ndër to, ajo që në fakt është drejtpërdrejtë në interesin e këtij shkrimi, ka lidhje me ribërjen urbane të Tiranës dhe në mënyrë specifike me përgjigjen e pyetjes ‘a duhet të ndërtojmë apo të vendosim një moratorium në Tiranë?’. Pyetje bazike kjo për qytetin, por që elitat drejtuese të partive po i japin përgjigje partiake, ndërkohë që ajo ka domosdoshmëri për një përgjigje të spektrit ligjor dhe teknik. Cka prezanton edhe hallin më të madh të Tiranës sepse, për këtë cështje, ligjorja dhe teknikja janë në konflikt të fortë mes tyre. 
Nga njëra anë kemi ‘kontratën sociale’, nisur nga ligji i parë i Shtetit (Kushtetuta), të gjithë shtetasit janë të barabartë në këtë organizimin tonë shoqëror që e quajmë Republikë. Dhe në këtë kuptim, sikurse për shumëcka, edhe për cështjen e rizhvillimit të pronës brenda të njëjtës njësi urbane duhet të ketë barazi. Mirëpo, mënyra e fragmentarizuar e zhvillimit që kemi lejuar ka prodhuar njësi urbane ku vetëm 3-5 % (e mesatarizuar) të titujve të pronësive janë rizhvilluar ndërsa pjesa tjetër mbeten në pritje. Sigurisht, që ribërja e qytetit është një aktivitet që shtrihet në kohë, porse një gjë është e sigurtë, të gjithë këto tituj pronësish duhen lejuar të rizhvillohen dhe të kenë të njëjtën masë zhvillimi/përfitimi, sikurse kufitarët e tyre që janë rizhvilluar tashmë. Kështu që, nëse pranojmë se jemi të barabartë, Tirana duhet të ketë një bum ndërtimi që i mundëson rizhvillimin, vecanërisht, një pjese prej 20-30% të pronësive që janë në emergjencë. 
Nga ana tjetër kemi ‘dijen shkencore’, njohuritë dhe teknikat e bërjes dhe ribërjes së qytetit (Urbanistika), të cilat na diktojnë se njësa urbane duhet të ketë kapacitetet maksimal mbatës. Që do të thotë se në një njësi urbane mund të kryejnë aktitet njerëzor një numër i përcaktuar qytetarësh, sepse në të kundërt njësia “bie”. Të njëjtat dije na mësojnë se si ky numër maksimal i lejuar qytetarësh (densitet) mund të konvertohet në volume të lejuara ndërtimore. Sigurisht, që këto numra varen nga një sërë karakteristikash urbane të njësisë, porse në cdo rast ky kushtëzim themelor duhet respektuar. Mirëpo, nga mënyra e fragmentarizuar e zhvillimit të deritanishëm të të qytetit (mesatarizuar), ne e kemi arritur këtë limit maksimal të lejuar. Përtej kësaj, cka është një argument shtesë, Tirana sot përfshin 35 % të popullsisë kombëtare. Kështu që, nëse jemi shoqëri që pranojmë shkencën, duhet menjëherë të kërkojmë moratorium ndërtimor në Tiranë.
Ky është halli më i madh i Tiranës urbane. Nga njëra anë, sikurse ligjorja dhe morali shoqëror e detyron, duhet të stimuloj ndërtarinë, dhe nga ana tjetër, sikurse shkenca dhe teknika i kërkon, duhet të bllokojë zhvillimin volumor në ndërtim! Cdo shoqëri do ndihej e kapur në një kurth të tmershëm, dhe do kërkonte zgjidhje të zgjuara (risi teknike e shkencore), gjithëpërfshirëse (të dakortësuara në procese demokratike) dhe të qëndrueshme (në balancë mjedisore, sociale dhe ekonomike), por jo shoqëria shqiptare. Ajo mbetet në partishmërinë e saj! Një palë po na thonë se ndërtimi duhet lejuar për tju përgjigjur ardhjeve të reja në qytet, kurse pala tjetër se duhet bllokuar sepse shërben vetëm për të pasuruar kryebashkiakun! Mes tyre qëndron poli i tretë, që megjithëse rritet progesivisht në kohë mbetet i papërfaqësuar politikisht. Ai është i vetmi që mund të dali jashtë konjukturave partiake dhe të kuptoj hallin më të madh të Tiranës urbane.  

Friday, May 11, 2018

DËMET E NJË LIGJI PËR STREHIMIN SOCIAL! Mapo, 11. 05. 2018



Draftligji i ri ‘Për strehimin social’ e përmbylli rrugëtimin e tij në kanalet dhe filtrat e Kuvendit dhe u kthye të enjten e kaluar në ligj. Dhuratë kjo, që mazhoranca socialiste morri nga qeverisja rilindase, dhe që mund ta përdori si një argument politik në komunikimet e ‘bashkëqeverisjes me qytetarët’ për arritjet e tipit ‘si asnjëherë në 25 vjet’ të qeverisjes së saj. Kaq është e gjitha, sepse ky ligj nuk ka asnjë vlerë tjetër praktike. Në të kundërt, si cdo ligj tjetër që është më mirë të mos jetë sesa është, ai realisht i zvogëlon shancet që një familje në nevojë të arrijë ndihmën e shtetit për strehim. Dhe këtë e bën në dy mënyra: së pari duke zëvendësuar paratë publike të shpenzuara për këtë synim me fjalë e fjali boshe e demagogjike dispozitash ligjore; dhe së dyti duke përfshirë e prioritizuar në përfitim grupe e komunitete që mund të kenë njëmijë e një nevoja të tjera për tu ndjerë integruar në shoqëri, por jo për të arritur një strehim të përballueshëm për ta.  
Për ta bërë më të qartë për këdo dhe që në fillim, duhet thënë se strehimi social është një funksion i veti i qeverisjes vendore. Pra ky ligj, dhe 33 aktet nënligjore që pritet të dalin në zbërthim dhe zbatim të tij nuk vjen si një premtim qeverisës në formën e një angazhimi nga vet qeveria për qytetarët në nevojë, por si një miksim midis okupimit të këtij funksioni vendor nga qeveria qëndrore dhe kufizim i mundësive dhe oportuniteteve të pafundme të pushtetit vendor për ta trajtuar këtë cështje vetëm me 6 programe që ligji përcakton. E thënë thjeshtë gjithë esenca e këtij legjislacioni qëndron te: pengimi i rritjes dhe fuqizimi i kapaciteteve lokale në ushtrimin e funksioneve të veta qeverisëse; shtimi i numrit të grupeve dhe komuniteteve përfituese pa faturë financiare të rritur, që duhet ta shoqëronte këtë veprim; dhe kornizimi e kufizimi i hapsirës së mundësive të vendimarrjeve për pushtetin vendor, që ky të kryej këtë funksion të vetin qeverisës. 
Për ti dhënë një dimension hirearkik dëmeve që shkakton ky ligj do ta nisim me frymën centralizuese që, sikurse cdo punë tjetër e qeverisë rilindase, e asfikson edhe këtë produkt legjislativ. E thënë thjeshtë nëse qeveria qëndrore vendos të kaloj, në përfitim të qeverisjes vendore, taksën me ndikimin më të vogël në buxhetin e shtetit, gjysma e ligjit bie. Kjo sepse gjysma e dispozitave të tij, në mënyrë të drejtpërdrejt ose të tërthortë, kanë si target të krijojnë dhe të mbajnë një marrdhënie varësie të thellë dhe të përhershme, nga qeverisja qëndrore, të qeverisjes vendore në kryerjen e këtij funksioni qeverisës. Kjo është një gjë shumë e keqe edhe në lidhje me domosdoshmërinë e aftësimit të administratave lokale për ta kryer këtë aktivitet në të ardhmen. E vetmja rrugë për tu aftësuar në kryerjen e një aktiviteti qeverisës është të mësosh duke e kryer atë aktivitet, ndërkohë ky ligj është draftuar që të bëjë ekzaktësisht të kundërtën!
Populizmi dhe vecanërisht demagogjia janë, gjithashtu, karakteristikat thelbësore të kësaj qeverisje të centralizuar. Prandaj edhe ky ligj nuk i ka shpëtuar frymëzimeve demagogjike të tipit ‘sa më shumë grupe apo komunitete përfituese të përfshijë, aq më i mirë është’. Ky është kuptimi që prodhon edhe dëmin më të madh të këtij ligji!  Një ligj për strehimin social duhet të shërbejë për të lehtësuar familjet që e kanë të pamundur për të arritur një banesë në tregun e lirë. Tregu i banesave, sikurse cdo tjetër, nuk është racist. Ai nuk të refuzon për shkaqe sociale, por për shkaqe ekononomike. Nëse një familje e ka të pamundur të arrijë strehim në tregun e lirë, kjo ndodh vetëm nëse ajo familje nuk ka mundësi të paguaj për të. Dhe janë këto familjet që duhet të prioritizohen. Ekzaktësisht në të kundërt, ky ligj nëpërmjet preferimit të komuniteteve e grupeve sociale të caktuara, përjashton këto familje që kanë më shumë nevojë për ndihmën e shoqërisë.
Mënyrat e përzgjedhjes së familjeve përfituese nga programet sociale të strehimit të propozuara nga ky ligj janë vetëm gjysma e punës së tij. Gjysma tjetër, po kaq e rëndësishme, janë rrugët dhe mënyrat që ky ligj propozon për tu siguruar këto banesa, që më tej do të shpërndahen për familjet përfituese. Ky është dëmi tjetër që sjell ky ligj! Përcaktimi dhe përkufizimi i një seti të mbyllur mundësish që pushteti vendor të siguroj një stok banesash për ta ushtruar këtë aktivitet qeverisës, nuk bën gjë tjetër vecse e limiton dhe e kornizon nivelin potencial të suksesit. Dhe sa më i vogël suksesi në krijimin e stokut për tu shpërndarë, aq më i vogël numri i familjeve përfituese. Me një fjalë, sikurse me dy dëmet e tjera edhe me këtë, vet ligji punon që “puna” e tij të mos ketë produkt. Mirëpo, qeverisë shumë pak i intereson produkti praktik i punëve qeverisëse, asaj i intereson të këtë cfarë të thotë në shfaqjet e saj dhe ky ligj ja jep këtë mundësi.  


Monday, April 30, 2018

VELIAJ DHE SERVITUTI OLIGARKIK. Mapo, 30. 04. 2018




Lavdisë mediatike, kombëtare e ndërkombëtare, të kryebashkiakut Veliaj duket sikur ju morën këmbët kur opinionistë të ndryshëm i kujtuan, këtij, shkeljen e premtimit për moratorium ndërtimor në Tiranë. Disafishimi i lejeve të dhëna për pallate e kulla në kundështim me këtë premtim nuk u përtypën lehtë nga qytetarët e kryeqytetit, pavarësisht sec qëndrim mbajti secili për këtë tematikë urbane. Tashmë opinioni i përgjithshëm publik, është gjerësisht i unifikuar në tezën se Shqipëria drejtohet nga një grusht i vogël njerëzish dhe se qeverisja lokale e Tiranës nuk bën përjashtim nga ky realitet. Personalisht ndaj mendimin se vendi, për së pari Kryeqyteti, drejtohet nga një grusht oligarkësh, të cilët nuk janë as vetëm sipërmarrës të pasur dhe as vetëm politikanë të lartë. Prandaj, sot Shqipëria ka bisnesmenë që ushtrojnë pushtet real qeverisës pa u votuar nga askush, dhe politikanë që pasurohen pa qenë asnjëherë aktorë në tregjet ekonomike.
Ky është konteksi, ku administratat vendore apo kombëtare vigjëlojnë të kënaqin interesat speciale të këtij grushti të vogël njerëzish, dhe ky është kuptimi im në shërbim të këtij shkrimi mbi punët publike të Tiranës, për konceptin ‘oligarki’. Ndërsa, koncepti tjetër që do ta bënte të plotë kornizën formuese të shkrimit është termi ‘servitut’. Ai rrjedh nga shqyerja e togfjalëshit ‘servitut publik’ që emërton një instrument të menaxhimit urban dhe që përkufizohet si një barrë që i vendoset një apo më shumë pronave private në dobi të interesit publik, përgjatë proceseve të zbatimit të planeve urbane të qytetit. I përdorur me përgjegjshmëri të lartë publike, ky instrument i kontrollit të zhvillimit urban mund të ndihmojë shumë administratën vendore në përmirësimin e situatës urbane, por në realitetin e kryeqytetit të drejtuar nga kryebashkiaku Veliaj ‘servituti publik’ degjeneron në ‘servituti oligarkik’. Dhe kjo është cështja për të cilën po flasim sot.
Sot po flasim për, sesi një strukturë e korruptuar (e kalbur apo e ndërtuar keq) e ushtrimit të pushtetit qeverisës mund të devijojë një instrument menaxhimi publik, nga në shërbim të të mirës publike, në shërbim të interesave të oligarkisë. Kuptimi praktik i këtij deformimi janë punët publike të tipit të katër të administratës së sotme të Tiranës, të cilat vlejnë pak, asfare apo dëmtojnë dimensionin urban të qytetit, ndërkohë që kënaqin nevojat dhe interesat speciale të një grushti të vogël njerëzish të privilegjuar. Ky grup investimesh publike, që e kemi emërtuar ‘servituti oligarkik’, përfshin: zhvillimin e ‘Bulevardit të Ri’ dhe parkimin nëntokësor në fillim të tij; zhvillimin e ‘Këmbësores Skënderbej’ dhe parkimin nëntokësor poshtë tij; shkatërimin e ‘Luna Parkut 7 Xhuxhat’ dhe kthimin e saj në një hapsirë të hapur dhe të gjelbërt; dhe të tjera projekte si këto, që megjithëse janë financime të parave publike nuk shkojnë në dobi të publikes.
Sepse qytetarëve të Tiranës nuk i duhet një tejshtrirje e re urbane si ajo e ‘Bulevardit të Ri’, por investime për ribërjen e blloqeve ekzistuese të banimit. Mirëpo, ndryshe nga qytetarët e Tiranës, oligarkët e Tiranës kanë nevojë për shtrirjen e re të ‘Bulevardit të Ri’ sepse e kanë më të vështirë dhe ju kushton më shtrenjtë të bëjnë marrveshje për të ndërtuar pallate, me trashëgimtarët e shumtë të trojeve në shtrirjen eksistuese të Tiranës së vjetër. Kështu që bëjnë marrveshje me oligarkët e politikës për troje në pronësi publike apo pronësi private nën presionin e politikës që ‘mund ti kthej në lulishte’. Qytetarëve të Tiranës nuk i duhet, gjithashtu as një këmbësore si ajo e ‘Sheshit Skënderbej’ apo një hapsirë e gjelbëruar në vend të ‘7 Xhuxhave’, aq sa i duhen sheshe dhe hapsira të hapura në cdo bllok ekzistues banimi apo aq sa i duhen kënde lojrash për fëmijë, hapsira rekreative, të gjelbërta e sportive për cdo grupmoshë në cdo bllok ekzistues banimi.
Mirëpo, ndryshe nga qytetarët e Tiranës, oligarkët e Tiranës kanë nevojë për ‘Këmbësoren e gjelbëruar Skënderbej’ dhe ‘Sheshin e gjelbëruar 7 Xhuxhat’ sepse kullat që po ndërtojnë përreth tyre, mund të realizojnë fitime më të mëdha në shitje apo në përdorim nëse fqinjësojnë me hapsira të hapura, të gjelbërta dhe këmbësore. Përdoruesit e privilegjuar të këtyre kullave mund të ndihen të bezdisur nga ndotja vizive apo akustike e përdorimeve të tjera urbane të qytetarëve të zakonshëm, si lëvizja motorike apo aktivitetet e fëmijëve. Ndryshe nga qytetarët e Tiranës, oligarkët e Tiranës kanë nevojë edhe për parkime të mëdha në shërbim të përdoruesve të nesërm të kullave që po ndërtojnë. Sepse këto parkime nëntokësore, jo vetëm i bëjnë kullat e tyre më lehtësisht të aksesueshme dhe më atraktive në tregun imobiliar, por edhe sepse financohen me paratë e qytetarëve që përditë e më shumë po humbin qytetin nga punët e ‘njeriut që punon’.   


Monday, April 23, 2018

OLIGARKIA ËSHTË SËMUNDJA, ‘E JONA REPUBLIKË E RE’ ËSHTË TERAPIA! Mapo, 23. 04. 2018



Ka shumë përkufizime mbi dallimin mes poleve politike, por ajo që më pëlqen më shumë këto ditë është thënia se ‘të djathtët e shohin botën sipas termave i mirë vs. i keq, kurse të majtët sipas i pasur vs. i varfër’. Të djathtët i vlerësojnë veprimet individuale apo eventet sociale sipas një morali gjerësisht të pranuar nga shoqëria, kurse të majtët në koherencë me paradigmën e tyre ideologjike sipas të cilës shoqëria ndahet në dy klasa në antagonizëm mes tyre. Mirëpo përgjatë arsyetimit, megjithëse kalojnë nëpërmjet stacionit ‘i pasur vs. i varfër, edhe të majtët përfshijnë optikën e moralit përgjithësues të shoqërisë njerëzore ‘i mirë vs. i keq’. Si përfundim, mënyra sesi e vlerësojnë botën të majtët përfundon në termat ‘të varfërit e mirë vs. të pasurit e këqinj’, që fatkeqësisht edhe pas 25 vjetësh divorci me majtizmin ekstrem 45 vjecar, është edhe optika e shumicës së shqiptarëve që në të njëjtën kohë predikojnë se aspirojnë ekonomi të tregut të lirë!
E bëra këtë parantezë për të shpjeguar se dy konceptet ‘i pasur’ dhe ‘i keq’(në konteksin aktual oligark), në fokusin e këtij shkrimi, nuk përputhen. Jo domosdoshmërisht duhet të jesh i pasur për të qënë oligark, mjafton të të jepet mundësia dhe të jesh i prirur të përdorësh instrumentat e shtetit për të përfituar në kurriz të shoqërisë, dhe bëhesh një i tillë. Pra, një i pasur mund të jetë edhe i mirë, sikurse një i varfër mund të kthehet në një oligark. Shembujt, e një emigranti në Itali me një mijë euro kursime dhe një zonje në Berat me një bar-kafe në pronësi, që morrën dhjetëra milion euro prej buxhetit publik të shëndetësisë në koncensione, e shpjegojnë shterueshëm këtë arsyetim. Thënë e pranuar këto, shoqëria shqiptare nëse e ka seriozisht aspiratën për demokraci dhe kapitalizëm, duhet të kuptojë se të pasurit në vetvete nuk armiqtë e saj. Armiqtë e saj janë individët, të pasur apo të varfër, që përdorin shtetin për të përfituar padrejtësisht në kuriz të saj.
Në këtë pikë të shkrimit preferoj të bëj një përkufizim të shkurtër teorik se cfarë është oligarkia dhe cfarë përfaqëson ajo. Leximet e mia modeste identifikojnë pesë tipe të ushtrimit të pushtetit qeverisës: monarkia; oligarkia; demokracia; republika; dhe anarkia. Fokusuar te oligarkia, mund të thuhet se ajo është një formë strukturore e ushtrimit të pushtetit në të cilën një grup njerëzisht ushtrojnë së bashku pushtetin ekonomik dhe politik në një vend të caktuar. Pa ndonjë ndarje midis sferës politike dhe asaj ekonomike, ky grup njerëzish që vendimarrin për fatet e vendit lartësojnë interesat individuale dhe të grupit të tyre mbi interesin e shoqërisë dhe i materializojnë ato në legjislacion, plane, programe dhe projekte qeverisëse. Kjo është oligarkia në kuptimin teorik; në kuptimin praktik është ajo që ju po përjetoni në përditshmërinë tuaj; kurse rruga e vetme potenciale për ta c’rrënjosur këtë tumor nga trupi i Atdheut, është ‘Republika e Re’!
Kur them ‘Republika e Re’ nuk e kam fjalën për atë që na u ofrua nga opozita zyrtare në zgjedhjet e fundit politike, dhe që nuk ishte gjë tjetër vecse rotacion brenda oligarkisë politike pa ndikuar oligarkinë ekonomike. E kam fjalën për ‘Republikën e Re’ të qytetarëve, e kam fjalën për  ‘Tonën Republikë të Re’. E kam fjalën, për atë rikonceptim të Republikës që i jep zgjidhje kushtetuese, të moralshme dhe shteruese cështjes së pronave dhe që i pamundëson oligarkisë të shqyej dhe të përvetësoj copë territoriale të Atdheut. E kam fjalën, për atë ristrukturim të Republikës që projekton një model të ri të zhvillimit ekonomik të orientuar nga prodhimi dhe të mbështur në bashkimin e burimeve natyrore, burimeve financiare dhe burimeve njerëzore të Atdheut, dhe i pamundëson oligarkisë ta kthej shoqërinë në një turmë që jeton vetëm për të konsumuar demagogji televizive dhe produkte të importit në apartamentet e ndërtuara prej saj.
Kur them ‘Republika e Re’, e kam fjalën për atë riformatim të Republikës që përcakton qartë fushën e veprimtarisë së qeverisjeve, por edhe bën një ndarje të drejtë të funksioneve dhe kompetencave midis niveleve të saj për ta cuar pushtetin sa më afër qytetarëve, dhe për të penguar oligarkinë të grumbulloj pushtet të pakufizuar për të grabitur paratë dhe pronat publike. E kam fjalën, për atë ristart të Republikës që siguron ndërtimin dhe zhvillimin e partive ku individët mund të konkurojnë për poste partiake me ide politike, parti të cilat konkurojnë në zgjedhje lokale apo kombëtare me platforma të mbështetura në ideologji politike, dhe pengojnë oligarkinë ta kthej shoqërinë në një masë që voton qorrazi cdo tetë vjet për një rrotacion të të keqes më të madhe me asgjënë politike të të keqes më të vogël. Kur them ‘Republikë e Re’ e kam fjalën për Republikën e qytetarëve që e pastron trupin e Atdheut nga tumori oligarki.  



Monday, April 9, 2018

DISA SHTYLLA KOMBËTARE PËR NJË RISHPËRNDARJE TË BALANCUAR DEMOGRAFIKE. Mapo, 09. 04. 2018



Përvec ndërtimit të ndonjë dogane të re brenda territorit Shtetëror, qeveria jonë qëndrore ka pesë vjet që nuk kryen asnjë funksion të nivelit kombëtar të qeverisjes territoriale. Kryeministri është vet-konvertuar në një Kryebashkiak të Republikës dhe udhëheq vendin nëpërmjet disa drejtorëve qëndror (ministra) dhe disa të tjerëve lokalë (kryebashkiakë). Ndërkohë vendi i është nështruar braktisjes totale nga shtetasit që shkojnë në perëndim; territoret periferike po shpopullohen me shpejtësi nga qytetarët që vijnë të jetojnë në Durasanë; dhe shoqëria shqiptare po pëson plakjen më të shpejtë, edhe se në kohëra luftrash të përgjakshme, si pasojë e nivelit të ulët të lindjeve.
Kjo është Shqipëria e sotme, që edhe pas 25 vjetësh nuk po arrin dot të krijojë modele politike, ekonomike, sociale e kulturore që ta drejtojnë drejt një mirëqënie minimale për shtetasit e saj. Modele pa të cilat nuk mund të ëndërojmë asgjë ndryshe nga ajo që kemi, por edhe të pamundura të zhvillohen nëse nuk e nisim me një model të ri të zhvillimit territorial të Atdheut. Mirëpo, pakkush nga elita intelektuale e vendit dhe askush nga mbajtësit e pushtetit politik në vend, po e kupton këtë gjë. Qeveria jonë qëndrore spostohet nga qëndrat e qyteteve në ato të fshatrave, pa e kuptuar sesa shumë ka në dorë për ta ndryshuar këtë realitet që po vret të sotmen dhe të ardhmen. 
Në këtë shkrim modest të opinionit do flasim për cfarë mund të bënte një qeveri e përgjegjshme kombëtare për të penguar shtrirjen e këtyre tre metastazave që po mbysin kombin e po shkretojnë atdheun. Një qeveri e tillë duhet ta niste me një qëndrim të qartë e të fortë politik për një rishpërndarje të balancuar të popullsisë nëpër territorin kombëtar. Plane, programe, projekte dhe normativa të përgjithshme, ndërsektoriale dhe sektoriale kombëtare duhet ta materializonin këtë qëndrim politik gjithëpërfshirës. Instrumentat kombëtarë territorial duhet të detajoheshin deri në përcaktimin e një fashe numerike të popullsisë së detyruar për cdo njësi të qeverisjes vendore.
Pas kësaj kornize të qartë të politikave kombëtare, detyruese dhe/ose orientuese për njësitë e qeverisjes vendore, një qeverisje e përgjegjshme kombëtare duhet të ndërmerrte procese të forta decentralizimi të funksioneve qeverisëse. Në mënyrë të vecantë decentralizim fiskal, i cili ti mundësonte administrative lokale të ndërmerrnin procese gjithëpërfshirëse të ringritjes politike, ekonomike, sociale e kulturore të qytetit. Do ishte kjo qasje decentralizuese që do krijonte parakushtin që njësitë e qeverisjes vendore, mbështetur në specifikat gjeografike dhe kulturore të tyre, të hynin në konkurencë me njëra-tjetrës për të tërhequr sa më shumë bisnese dhe qytetarë.
Një qeverisje qëndrore e përgjegjshme ndaj përgjegjësive qeverisëse që ka marrë përsipër duhet ti jepte një theks të vecantë rrjetit të transportit kombëtar. Mungesa e një rrjeti rrugor që lejonte transit të shpejtë e të sigurtë ishte një nga arsyet bazike pse banorët e zonave të thella dhe periferike të Atdheut imigruan në zonat qëndrore dhe perëndimore të tij, në fillim të viteve ’90-të. Të izoluar në vendbanimet e tyre si pasojë e mungesës së akseve kombëtare, banorët e zonave të thella ishin shumë të justifikuar ti braktisnin vendbanimet e të parëve. Mirëpo, pas pothuaj 30-të vjetësh është plotësisht e pakuptueshme që këta qytetarë përplasen me të njëjtat barriera. 
Një arsye po kaq themelore që stimuloi imigracionin në fillim vitet ’90-të, si produkt i prishjes së balancave të vendosura nga regjimi i mëparshëm që kishte rënë, ishte edhe mungesa e ofrimit të dy shërbimeve themelore publike, sic janë shëndetësia dhe arsimi. Të cliruar nga shtrëngimi shumë mjek dhe arsimtar të “hedhur” në zonat e thella u larguan drejt vendlindjeve të tyre. Pas tre dekadash, një qeveri e përgjegjshme qëndrore në koherencë me mekanizmat e tregut të lirë duhet të gjej mënyrat ta rimbushi këtë zbrazëtirë. Jo vetëm eksperiencat e vendeve perëndimore, por edhe praktikat shqiptare të kohës së mbretërisë mund të na orientojnë drejt një ekuilibri të ri. 
Një qeveri e përgjegjshme mund të bëjë shumë për balancimin e popullsisë nëpër territorin kombëtar edhe nëpërmjet orientimit të investimeve private. Kapitalet e lira kanë vetëm tre nevoja themelore për tu investuar: lëndë të para; tregje dhe burimet njerëzore. Në një vend si Shqipëria ku ekonomia prodhuese është akoma në faza foshnjore, lëndët e para dhe tregjet për prodhimet vendase nuk mungojnë. Ndërsa, burimet njerëzore janë nyja lidhëse midis investimit dhe mungesës së vendeve të punës që detyron braktisje vendbanimesh. Asgjë nuk mungon, përvecse një qeverisje qëndrore e përgjegjshme që i përkushtohet atyre detyrave për të cilat është votuar.  



Saturday, March 31, 2018

NJË LIGJ PËR STREHIMIN SOCIAL DHE TRE KEQKUPTIME QEVERISËSE! Mapo, 30. 03. 2018



Vitin e pestë të qeverisjes Rama, ekipi rilindas u kujtua edhe për familjet që nuk kanë mundësinë financiare ti drejtohen tregut të shit-blerjes së banesave. Edhe kësaj radhe, sikurse shpesh në këto vite, për ti dhënë përgjigje shteruese këtij fenomeni shoqëror rilindasit ju drejtuan instrumentit të ‘reformimit nga niveli qëndror qeverisës’. Dhe zgjodhën një nga dy mënyrat e vetme që ata njohin, hartuan një ligj të ri për të ndihmuar me paratë publike këtë shtresë të popullsisë. Socialistët e rilindur nuk hartuan politika kombëtare, impakti i të cilave të rriste aftësitë paguese të qytetarëve për tu përfshirë në tregun ekzistues të banesave, sepse për të majtët është e pamundur të kuptojnë rrugë të tilla. Ata nuk e trajtuan as me mënyrën më komune të të majtës, planifikimin dhe alokimin e më shumë parave publike për përballuar këtë ndihmë që shteti u jep qytetarëve në nevojë. Jo, ata thjeshtë u mjaftuan me rishkrimin e një draftligji për këtë cështje.
Për brendinë e dispozitave të ligjit dhe akteve nënligjore të shumta që përcakton ky ligj për tu hartuar në të ardhmen, dhe efikasitetin e mënyrave që parashikojnë ato për të adresuar këtë hall të madh shoqëror, ne do flasim herë të tjera. Sepse, cështja e strehimit në përgjithësi (përballimi i një banese) dhe e strehimit social në vecanti (ndihma e shtetit për të përballuar një banesë) jo vetëm ndikojnë në ekonomitë familjare, por kanë një domethënie të rëndësishme edhe për ekonominë kombëtare. Implikimi në cështjet mjedisore, kulturore dhe sociale është një nga karakteristikat thelbësore të aktiviteteve private apo publike të strehimit. Por, për së pari këto aktivitete janë pjata e parë e funksionit qeverisës të zhvillimit territorial dhe urban, dhe nuk mund të trajtohen të ndara nga ky aktivitet. Këtë nuk kupton dot administrata teknike dhe politike e qeverisë së Rilindjes, dhe për këtë do flasim në këtë shkrim të shkurtër të opinionit.
 E para gjë që duhet të kuptojë administrata rilindase, është fakti se në një vend të hapur ndaj ekonomisë së tregut të lirë, nuk mund të ketë dy tregje për të njëjtën produkt (banesë). Pra, nuk mund të ketë një treg që ndërton dhe shpërndan banesa për familjet në nevojë, dhe një treg tjetër që ndërton dhe tregton sipas aksiomës ‘ofertë-kërkesë’. Nuk mund të ketë, sepse së pari pengon përmbylljen e udhëtimit drejt kapitalizmit, dhe së dyti, c’ka është më e rëndësishmja për këtë shkrim, nuk lejon që paratë publike të arrijnë familjet që kanë vërtet nevojë për ndihmën e shoqërisë. Sikurse e vërteton plotësisht realiteti shqiptar i këtyre 25 viteve, ato ose humbasin në labirinthet e tenderave publik për ndërtim, ose lumturojnë pushtetarët me një shtëpi të dytë në plazh, ose shantazhojnë vullnet e votuesve në zgjedhje. Prandaj tregu duhet të jetë një, dhe ‘shteti’ si një nga aktorët në këtë treg të favorizoj familjet në nevojë nëpërmjet pronësive të tij.
Një tjetër gjë që duhet të pranojë, e njëjta administratë qëndrore, është se për cështjen e strehimit social me konceptin ‘shtet’ duhet të nënkuptojë pushtetin lokal. Njësitë e qeverisjes vendore në Shqipëri, kanë aq shumë diferenca dhe ndryshime të karakteristikave administrative, ekonomike, kulturore, sociale dhe urbane mes tyre, saqë trajtimi me të njëjtat mënyra (target grupe dhe programe), të detyruara nga qeveria qëndrore, minimzon mundësitë konkrete që ndihma të shkoj te grupet reale në nevojë. Në të kundërt, fushëveprimi i qeverisë qëndrore duhet të limitohet në hartimin e një ligji që përcakton nivelin e përgjegjësisë së shtetit në përputhje me marrëveshjet ndërkombëtare të nënshkruara prej saj, implementimin e politikave kombëtare për lehtësimin e aksesit të gjerë të familjeve në tregun privat të banesave, decentralizim real të këtij funksioni qeverisës, dhe financiar që ti mundësoj pushtetit vendor përballjen me nevojat për strehim social.
E fundit gjë që duhet kuptuar e pranuar, kësaj radhe nga administratat lokale, është se këtë barrë të rëndë shoqërore u takon atyre ta mbajnë. Kuptuar e pranuar këtë aksiomë qeverisëse duhet ti kthehen planifikimit territorial; projektimit urban; menaxhimit urban dhe të pronave; dhe vecanërish administrimit të pronësive publike në proceset e rizhvillimit të pjesëve të qytetit, për të siguruar banesa në pronësi publike. Nëpërmjet këtij stoku banesash publike, të krijuar nëpërmjet të vetmit treg, administratat lokale mund të përballen me nevojat e të pastrehëve të qytetit. Pjesa tjetër është thjeshtë procedure administrative. Se kush janë familjet më në nevojë për ndihmë nuk e përcakton një draftligj i qeverisë qëndrore. Ata janë të përzgjedhur nga gjendja faktike (aftësia paguese dhe kushtet e strehimit), dhe të gjitha këto të dhëna zyrtare gjënden në databazën e secilës njësi administrative lokale dhe janë lehtësisht e saktësisht të verifikueshme.


Monday, March 19, 2018

VELIAJ DHE DEKORATAT GLOBALE. Mapo, 19. 03. 2018



Një shkrim i autores Laura Laker botuar këto ditë në gazetën britanike ‘The Guardian’, tërhoqi vëmendjen time. Ajo që më provokoi habi te unë, nuk ishte përfshirja e një qyteti si Tirana në një shkrim të prestigjozes Britanike që po mbush dy shekuj jetë. Ishte fakti, se në pjesët ku flistej për qytetet e Rotterdamit, Vancouverit, Lexingtonit dhe Bogotas autorja transmetonte fjalët e saj, ndërsa në pjesën për Tiranën i referohej apo mbështetej në citime të z. Veliaj! Dhe nga kjo, sipas interpretimit tim modest, duhet të kuptojmë se autorja ngarkonte veten me përgjegjësi publike vetëm mbi vërtetësinë e informacionit për katër qytetet e tjera, por jo për Tiranën urbane. Sidoqoftë, ne nuk jemi të interesuar për marrdhënien e besimit midis autores, gazetës dhe lexuesve britanike, por për vlerën e punëve të administatës Veliaj. Si një shembull emblematik, shkrimi në ‘The Guardian’, koicidon në kohën e duhur për të prezantuar grupin e tretë të tyre.
Punët e ‘njeriut që punon’ të tipi të tretë përfshijnë projekte të tilla si: bërjen me pagesë të qeseve plastike për blerje; pyllin orbital; shkollat me ushqim; autobusët me bateri, e të tjera si këto që synojnë ‘dekoratat globale’. Ato kanë pak lidhje me gjendjen e Tiranës urbane dhe nevojat prioritare të saj, por synojnë të tërheqin vemëndjen e shtypit perëndimor mbi ‘mrekullinë e transformimit të Tiranës’. Ky fenomen origjinalizon prej keqkuptimit më bazik që kemi toleruar, sipas të cilit Tirana ka të njëjtat probleme me qytetet perëndimore dhe në procesin e “modernizimit” të mëtejshëm duhet të ndërmarri projekte zbukuruese! Në kohën kur Tirana nuk është akoma qytet, ne lejojmë që administrata të financojë të ngjashme me projektet e luksit të qyteteve perëndimore! Mbi këtë keqkuptim, të ndërtuar në vite nga diskursi demagogjik i elitës teknike e politike, z. Veliaj po i mundëson vetes pjesmarrje në gara globale me temë qytetin.
Vetëm si garues në të tilla evente z. Veliaj mund të shfaqet nëpër gazeta e revista ndërkombëtare, që më pas këto bëma ti përdori për të “argumentuar” se jo vetëm njerëzit e thjeshtë që shastisen nga daljet e tij të përditshme nëpër TV, por edhe të jashtëmit mrekullohen nga Tirana urbane nën drejtimin e tij. Mirëpo në të tilla gara, ku konkurohet me projekte rivitalizuese e përmirësuese të aspekteve ekzistuese të qytetit (të konsoliduar tashmë) për ta ngritur jetesën urbane në një nivel më të lartë, askush nuk mund të garojë me projektet reale që i duhen Tiranës. Sepse Tirana ka nevojë për ndërhyrje rregulluese të nivelit të mbijetesës, që ta tranzitojnë atë nga një grumbull godinash ku flihet në një qytet ku jetohet. Të tilla synime, qytetet perëndimore ose nuk i kanë ndeshur kurrë për shkak të dinamikave të zhvillimit të tyre, ose i kanë ekuilibruar dekada më parë kur ju janë shfaqur, ose janë duke i trajtuar si element të ribërjes së vazhdueshme të qytetit.
Ata investohen në realitetet e tyre, sikurse do ishte mirë që edhe ne të ndjekim nevojat dhe mungesat tona. Ëndrat janë të bukura, por jo ato që të nxjerrin lakuriq në diell. Prandaj, përpara se të bëjmë pyllin orbital, duhet të zhvillojmë rrjetin e terreneve të gjelbëruara të zonës së banimit, nga lulishtet e grupit të banimit te parqet e qytetit. Përpara se të bëjmë shkolla me ushqim, duhet të ndërtojmë institucionet arsimore që mungojnë, në përputhje me kërkesat teknike të njësive urbane. Përpara autobusëve me bateri, na duhen autobusë që qytetarët kanë mundësi ti përballojnë, dhe nuk shtypen si sardele. Përpara se të bëjmë bulevarde me korsi për bicikleta, duhet të bëjmë blloqe që lejojnë lëvizjen e sigurt të këmbësoreve e biciklistëve. Përpara se të ndërtojmë hiper-këmbësoren Skënderbej, duhet të bëjmë sheshe në cdo bllok banimi, ndërsa me paratë e shpërdoruara për të, të ndërtojmë Stadium dhe Teatër Kombëtar pa kulla mbi krye.
Vetëm nëse sot ndërmarrim nga këto projekte, dhe të ngjashme me to, por në harmoni dhe në zbatim të prioriteteve të përcaktuara nga seti i planeve urbane, Tirana ka shanse që pas disa dekadash të ketë problemet që përballojnë sot qytetet perëndimore. Kjo është rruga! Fatkeqësisht e vetmja rrugë racionale për ta kthyer këtë kithtësirë asfalti, betoni, metali, plastike, xhami, në një qytet ku jetohet me dinjitet. Mirëpo, kryebashkiaku jonë duket se nuk e ka qëllim Tiranën urbane! Për të, ajo është thjesht një mjet drejt postit të kryetarit të partisë dhe kryeministrit të vendit. Këto janë qëllimet e tij private, që i synon nga karrigja kryebashkiake dhe i financon me paratë publike. Prandaj ‘Tirana e tij’ është një histori Hirusheje që botohet në gazetat dhe revistat perëndimore. Në të njëjtën kohë, i njëjti qytet, ‘Tirana e publikut’, trashëgon nga e kaluara dhe tranziton nëpër të sotmen drejt të ardhmes, problemet dhe disbalancat e një qyteti të sëmurë!



Friday, March 9, 2018

RISHPËRNDARJE TË POPULLSISË NË TERRITOR NGA QASJA VENDORE! Mapo, 09. 03. 2018



Jo shumë kohë më parë u gjenda në një debat televiziv mbi Kullat e Tiranës me numrin dy të Bashkisë, z. Mazniku. Dy ishin bindjet që mu ngulitën: përball tij ishte e pamundur të shtjelloje ndonjë tezë apo argument; dhe se administrata e bashkisë nuk kishte njohuritë bazike mbi cfarë është, dhe për cfarë shërben planifikimi territorial. E ngatëronin me legalizimin e trendit rastësor të lëvizjes demografike. Edhe lejimin e ndërtimit të Kullave e justifikonin si përgjigje ndaj ardhjes së banorëve të rinj (rritjes mekanike të popullsisë). Totalisht në të kundërt, detyra e parë e kësaj shkence të aplikuar është të përcaktojë kapacitin (popullsinë) mbajtës të territorit vendor në studim, dhe të gjejë mënyrat (politikat publike) që ky kapacitet të respektohet. Mbajtja e një balance në shpërndarjen e popullsisë nëpër territorin kombëtar, në fakt, është një detyrë primare e qeverisë qëndrore, porse edhe qeverisja vendore mund të bëj shumë për këtë synim kombëtar.
Gjë për të cilën modestisht do të flasim në këtë shkrim të opinionit, nisur nga qëndrimi i domosdoshëm politik që, asnjë njësi vendore qeverisëse të mos i lejoj vetes të vendimarri për zhvillim (të japi leje ndërtimi) pa miratuar më parë një set hirearkik instrumentash planifikimi. Si për shumëcka në cështjet urbane, edhe për këtë synim është bazik pasja e këtij seti dokumentesh politike dhe teknike që mundësojnë njohjen e gjëndjes ekzistuese urbane, synimin se si duam ta bëjmë qytetin dhe rrugët që duhet të ndjekim për të shkuar atje ku duam të mbërrijmë. Në të kundërt, edhe në civilizimet shumë më të avancuara, qyteti kthehet në arenë kaosi ku gjithmon fitojnë gladiatorët më të përgatitur. Interesat speciale të individëve të fuqishëm dhe vendimarrja qeverisëse e korruptuar për ti preferuar ato, përvec dëmeve të tjera urbane, shërbëjnë për ti evoluar qytetet shqiptare në dy tipologji diametrikisht të kundërta, hiperqytete dhe miniqytete!
Armatosja e qeverisjes vendore me politika, plane dhe rregullore të zhvillimit territorial shërben jo vetëm për të triumfuar mbi këtë dukuri shumë të dëmshme kombëtare, por edhe për të fituar betejën ekonomike. Sepse planifikimi i zhvillimit territorial shërben edhe për të orientuar (tërhequr) paratë private drejt ekonomive të duhura dhe që punësojnë. Të shoqëruar me politika të taksimit vendor të ndërmarra nga administrat lokale sipas specifikës së njësisë vendore, planifikimi orientues shërben për ta bërë qytetin e vogël më të lakmueshëm. Është e kuptueshme se investimi në një qytet të vogël: ku burimet natyrore janë të pazhvilluara; planet territoriale të orientojnë drejt mundësive; dhe sistemi i taksimit të favorizon, është shumë më i preferuar për investitorët, por edhe hap vende të reja pune. Janë vendet e reja të punës, më tej, që tërheqin banorë të rinj, dhe janë banorët e rinj dhe kontributi i tyre që e fusin qytetin në një cikël ribërjeje.
Nga ana tjetër, planifikimi territorial i mbështetur mbi kapacitete tavane mbajtëse urbane dhe i shoqëruar nga politika të rrepta taksimi vendor e bëjnë qytetin e madh më të papëlqyer nga qytetarët për të jetuar. Nëse i shtojmë këtu shumë dukuri dhe vecori negative urbane dhe sociale që karakterizojnë qytetet e mëdha, si; mbitrafiku  dhe ndotja që e shoqëron atë; kostot dhe cmimet e larta të banesave, arsimit, shëndetsisë dhe mallrave e shërbimeve; vështirësi arritje dhe konkurencë e lartë në punësim, qytetet e mëdha kthehen shpejt në të keqjetueshme për banorët ekzistues dhe synime fatale për banorët aspirant. Si rrjedhim, liria dhe racionaliteti njerëzor i pandikuar nga spekullimi i elitës (politike dhe ekonomike) prodhon individë dhe familje të përgjegjshme, të cilat largohen nga qytetet e mëdha në kërkim të jetës më të mirë në qytetet e vogla, atje ku cilësia e jetës urbane është më e shëndetshme dhe punësimi arrihet më lehtë. 
Administratat lokale mund të kontribuojnë shumë në rishpërndarjen e popullsisë edhe në aspektet e menaxhimit urban. Procedura lokale të diferencuara midis njësive vendore, për aktivitetin e pajisjes me një leje ndërtimi mund të shërbejnë për inkurajimin apo disinkurajimin e investimeve në ndërtimin e banesave të reja. Më tej, vet dëmet urbane që kanë pësuar qytetet nga koncentrimi i popullsisë nëpër qëndrat e mëdha urbane mund të përdoren për të kundërtën. Shumë banesa në qytetet e vogla sot gjenden të braktisura nga pronarët që kanë imigruar dhe me incentivat e duhura mund të rifuten në treg me cmime shumë të ulta, duke u kthyer në tërheqëse për banorë të rinj në qytetet e vogla. Shumë potenciale lokale ekzistojnë, por si fillim na duhen administrata lokale që kuptojnë cfarë armësh të fuqishme kanë në dorë për të përmirësuar jetën e qytetarëve të vet! Sepse që të bien këmbanat për së pari duhet që qyteteti të ketë këmbana, nëse jo, nuk bien!


Wednesday, February 28, 2018

VELIAJ DHE KONTRIBUTI PËR PARTINË. Mapo, 28. 02. 2018



Ditën e tretë të shtirjes si Kryebashkiak i Tiranës, z. Veliaj, ju kthye Piramidës për të premtuar rikontruksionin e plotë të kësaj godine që edhe pas 25 vjetësh akoma nuk po i gjejmë dot një funksion publik. Që nga ajo ditë nuk i është ndarë mediave me të vetmin dhe të njëjtin synim, ti tregoj qytetarëve të Tiranës se përvecse ‘grushtit të parë’ ai mund të japi cdo ditë nga një të tillë. Si rezultat, strategjia e tij ‘cdo ditë nga një punë’ e mban cdo ditë në ekranet televizive, dhe shpesh në dy a tre të tillë në të njëjtën kohë. Aq sa, na ka vënë në një dilemë të madhe: mos vallë z. Veliaj ka aftësinë e mbinatyrshme të të shfaqurit në të njëjtën kohë në disa vende; apo thjeshtë ai ka disa sozi?! Cështja morri ngjyrat e okultes kur kryebashkiaku këtë ushtrim prej prestigjatori filloi ta kryente edhe në dimensione ekstrashtetërore, bile edhe ekstrakontinentale. Kjo ishte c’ishte, ndodhej edhe në Vjenë, Paris apo Ëashington, por në të njëjtën kohë edhe në Tiranë!
Në kuptimin personal unë kam një variant tjetër mbi si mundet z. Veliaj të jetë në të njëjtën kohë në dy apo më shumë vende. Ky e shpjegon këtë kapërcim në kohë dhe hapsirë si produkt të punës së një ekipi televiziv që paguhet nga taksapaguesit e Tiranës dhe që qëndron në ‘stand by’ të axhendës së z. Veliaj për të bërë disa “kronika” në të njëjtën kohë. Më tej këto materiale, që në gjuhën e gazetarisë “bashkëkohore” quhen kaseta të parapërgatitura, transmetohen në të gjitha televizionet në kohën kur z. Veliaj e vlerëson më oportune. Kështu që disa kronika transmetohen edhe kur kryebashkiaku nuk është fare në Tiranë, Shqipëri apo Europë. Si kompensim, z. Veliaj i shpërblen televizionet nëpërmjet disa “punëve publike”që ne i kemi grupuar dhe i quajmë ‘servituti ndaj oligarkisë’. Për këtë grup shumë të rëndësishëm të punëve të z. Veliaj ne do flasim një herë tjetër, sepse sot do fokusohemi te grupi që ne e kemi quajtur ‘kontributi ndaj partisë’.
Ky është tipi i dytë i punëve të ‘njeriut që punon’, dhe përfshin dy nëngrupe. I pari kërkon të ndikojë emocionalisht nostalgjikët e sistemit të kaluar e të konservoj unitetin e tyre rreth partisë. Një qasje thelbësore kjo për të majtën demagogjike dhe aspak origjinale e administratës Veliaj. Në këtë nëngrup bëjnë pjesë: rikontruksioni fasadist i godinës së Piramidës, që nëse kemi parasysh cfarë personifikon, i sjell një rendiment shumë të lartë partisë së sotme socialiste; festat e përvitshme në Pezë; si dhe veprat e “artit urban” që i rilind emrin sheshit Ataturk në 21 dhjetori dhe riforcon emrin Brryl të një prej nyjeve rrugore të qytetit. Këtu përfshihen edhe vijimi i disa projekteve të ish-kryebashkiakut Rama, që synojnë ti japin nostalgjikëve shijen e ‘vazhdimësisë’.  Koncepti i vazhdimësisë është, gjithashtu, shumë tradicional për nostalgjinë. Atë e përdori me shumë sukses pasuesi i diktatorit pas vdekjes së këtij, derisa sistemi ra për arsye të treta.
Grupi i punëve publike që i përkasin ‘kontributit ndaj partisë’ përfshin edhe një nëngrup punësh me dimension të fortë pragmatik. Ky ka lidhje me cështje që ndikojnë direkt në rezultatin e partisë në zgjedhje. Edhe këtu mund të përmendja disa, por do fokusohemi vetëm në dy prej tyre. Së pari, te emërimi i administratorëve të bashkëpronësisë në ndërtesat e banimit. Për këdo që njeh sistemin politik në Shqipëri është i qartë se dy janë mënyrat më të preferuara të partive për të penguar vullnetet e kundërta politike apo për të incentivuar vota pro vetes. Njëra ka të bëjë me krijimin e barrierave për të bllokuar votuesit e kundështarit të shprehen me votë. Për këtë synim roli i administratorëve është bazik, sepse kontakti i përditshëm me banorët ju jep këtyre informacionet se ‘kush voton për kë’ apo ‘kush nuk mund të votoj se është në emigracion’, të cilat të kaluara në duart e duhura kanë ndikim të madh në rezultatin e partisë në zgjedhje.
Tjetra është gjetja e një vendi pune si shpërblim për votuesit e sigurtë, dhe nga kjo partia fiton mijëra vota nga 5 mijë vendet e punës që ndan kryebashkiaku. Duhet kuptuar se punësimi nga partia është një nga dy aspiratat bazike të shqiptarëve të sotëm, tjetra është strehimi. Për të cilin, kryebashkiaku kontribuon nëpërmjet programit ‘kreditim i lehtësuar’. Ky program, megjithëse shitet si ndihmë e shtetit për të varfërit e pastrehë, i drejtohet shtresës së mesme që më tej është moralisht e detyruar të votojë ‘për atë që e bëri me shtëpi e katandi’. Asnjë i varfër shqiptar, bile asnjë i varfër nordik, nuk do të mund të paguante 80 mijë euro principal për të blerë një shtëpi sepse një pjesëz të interesit skllavërues ja paguan shteti. Për më keq, ky program i kontributit ndaj partisë ka edhe një dimension të fortë të servitutit ndaj oligarkisë sepse të vetmet që fitojnë vërtet prej tij janë bankat dhe industrialistët e ndërtimit që sigurojnë klientelë të kapur mat.   

Monday, February 19, 2018

PSE DHE SI TË MBAJMË KËTË RAPORT DEMOGRAFIK FSHAT – QYTET! Mapo, 19. 02. 2018


Një komb i varfër, sikurse edhe një familje e varfër, jeton keq, jeton varfërisht. Kjo bën kuptim dhe ka shpjegim logjik për një periudhe kohore të caktuar ku për shkaqe rastësore ky komb ka zgjedhur rrugën e gabuar në udhëtimin e tij. Këmbëngulja 45 vjecare e shqiptarëve në sistemin politik monist dhe të ekonomisë së centralizuar është një shembull i shkëlqyer për ta shpjeguar këtë pohim. Ai bën kuptim, edhe kur ky komb është në rrugën e duhur por bën zgjedhjet e gabuara. Referuar këtij tranzicionit tonë të tejgjatë, mund të kisha marrë shembuj pafund për ta argumentuar këtë pohim të dytë. Mirëpo, nuk ka as kuptim dhe as shpjegim, kur një komb mbetet me vetëdije në rrugën e gabuar, apo përzgjedh për të disatën herë modelin dëmtues. Një nga gabimet fatale të tranzicionit shqiptar është modeli i zhvillimit urbano-territorial që kemi ndërtuar, konsoliduar dhe me këmbëngulje fataliste duam ta konservojmë edhe për të ardhmen. 
Temën e modelit të gabuar të shpërndarjes së koncentruar të popullsisë në zonën qëndrore dhe bregdetare të Atdheut e kemi trajtuar disa herë edhe më parë, por sot do fokusohemi te një nga elementët formues të këtij modeli dëmtues. Sot, do flasim për raportin demografik midis dy tipologjive klasike të qëndrave të banimit dhe jetesës: fshatit dhe qytetit. Do ta bëjmë këtë, jo vetëm se ky raport është komponent kritik për formësimin e këtij modeli, por edhe se është pika potenciale e kthesës për ndërtimin e një modeli të ri territorial. Qëndrimi mbarëkombëtar politik për një rishpërndarje të balancuar të popullsisë nëpër territorin kombëtar është parakushti që do ta drejtonte shoqërinë bashkëkohore shqiptare drejt një modeli të ri urban, social, territorial, politik e ekonomik dhe do të hapte rrugën e daljes nga ky tranzicion ciklik e vetpërsëritës që na mban në varfëri e të sunduar nga një grusht njerëzish dhe interesave të tyre të privilegjuara.
Lëvizjet demografike nga fshati në qytet, pas 27 vjetësh, kanë prodhuar një realitet të përmbysur të raportit demografik fshat-qytet. Nga 69-31% në favor të fshatit që ishte në 1991, ky raport u konstatua 49-51% në censusin e 2011-ës. Edhe ky jo i saktë, sepse shumë familje të migruara në qytet mbeten, për neglizhencë apo lehtësi të tjera, të regjistruara në fshat. Pas 27 vjetësh tranzicion raporti i popullsisë fshat-qytet mbetet i vetmi element zhvillimi që mund të krahasohet me atë të vendeve të zhvilluara perëndimore. Mirëpo, as kjo nuk është një gjë e mirë. Fakti që bota e qytetëruar ka një nivel të lartë urbanizimi nuk do të thotë se kjo është një gjë e mirë në vetvete. Jo cdo gjë në perëndim është një sukses, krizat e përsëritura tregojnë që edhe ai dështon. Megjithatë ky nuk hyn te gabimet e tij, sepse perëndimi përjetoi një revolucion në bujqësi që pararendi një revolucion industrial, që e kërkoi si domosdoshmëri rritjen mekanike të qytetit.
Ishin, mekanizimi i bujqësisë që c’mobilizoi krah pune në fshat dhe risitë teknologjike në industri që i tërhoqi këto krah pune në qytet, arsyet që qytetet perëndimore u përballën me një imigracion të krahasueshëm. Ndërkohë që rritja fizike e qyteteve vinte në përgjigje të nevojave të të punësuarve rishtas në industri për ndërtesa banimi apo të aktiviteteve të tjera njerëzore. Në këtë kuptim, për perëndimin imigracioni nuk ishte një zgjedhje, por një produkt i evoluimit të shoqërisë si pasojë e zhvillimit. Gjë që nuk mund ta themi për Shqipërinë e të papunëve. Në Atdheun tonë, toka bujqësore e ndarë sipas parimit ‘i takon atij që e punon’ është tradhëtuar, nga ai që duhet ta punonte, për të shkuar në qytet në kërkim të një punë në shtet! Edhe ato prodhime që toka e punuar jep, nuk arrijnë dot me volum të plotë në treg. Por edhe ato që e arrijnë, mbeten në treg në një fashë kohore minimale, ndërkohë që ai ka një kërkesë lineare gjatë gjithë vitit.
Deri këtu kemi folur vetëm për punët parësore të ekonomive fshatare që ne i kemi injoruar prej vitesh. Po nëse flasim për ekonomi me produkte që arrijnë tregun gjatë gjithë vitit; apo që këto produkte parësore i kanë lëndë të parë; apo për të tjera që nëpërmjet tyre mund të sigurojnë klientelë për veten dhe kërkesë të shtuar e të sigurt ndaj prodhuesve të këtyre produkteve, bëhen shumë hapsira prodhimi e punësimi të lëna në zbrazëtirë! Sidoqoftë, le t’ja lëmë ekonomistëve të folurin për këto tema ekonomike. Ne, në këtë opinion modest, na mjaftojnë këto pak rreshta për të kuptuar se shoqëria shqiptare duhet ti dorëzohet evoluimit të natyrshëm drejt zhvillimit, dhe jo kapërcimeve mekanike. Mirëqënien dhe prosperitetin duhet ta kërkojmë tek ajo që ne jemi dhe te ajo që ne kemi. Shpërndarja e popullsisë në balancë me burimet natyrore mund të na i siguroj këto, ndërsa gjetja e instrumentave për të ruajtur këtë nivel urbanizimi është hapi i parë drejt tyre.