Monday, November 11, 2019

TIRANËS I DUHET NJË PLANIFIKUES I SË ARDHMES, JO NJË LEGALIZUES I SË SHKUARËS, SI VELIAJ! Liberale, 11. 11. 2019


Shkolla dhe shirat u kthyen në Tiranë, dhe bashkë me to edhe trafiku i padurueshmë në nyjet dhe në arteriet rrugore të qytetit. Tirana ka trafik të rënduar gjatë gjithë vitit, bile edhe në muajt kur shumica e banorëve largohet për pushime, por sezoni tetor-nëntor është ai që të kthen cdo vit në mendje pyetjen ekzistenciale ‘“a do bëhet” ndonjëherë qytet, Tirana?’. Nëse i referohemi karakteristikave me të cilat përkufizohet koncepti qytet të cdo fjalori në botë, përgjithësisht ato e përfshijnë brenda vetes Tiranën urbane. Pra, në kuptimin gjuhësor Tirana është një qytet. Por edhe në kuptimin politik, Tirana i plotëson kushtet të jetë një i tillë. Godinat administrative, ekzekutive dhe politike i japin asaj edhe ngjyrat karakteriale për të qenë një kryeqytet. Kështu që, kur shtrojmë këtë pyetje të shëmtuar nuk është fjala për dimensionin formal të konceptit.
Kur kjo pyetje shtrohet, do të thotë se po flasim për brendinë e një organizimi infrastrukturash dhe strukturash që funksionon si një sistem general dhe ndërvepron harmonishëm me qënien njerëzore ndërsa kjo kryen aktivitet e saj brenda tij. Në këtë konteks, pyetja është, a do vij ndonjerë koha kur qytetari i Tiranës të jetoj si cdo qytetar perëndimor në qytetin e tij? Kjo padyshim varet nga qytetari, sepse është ai me vendimet e tij të vogla dhe të shumëllojshme ditore që e ndikon ribërjen e qytetit të tij. Por mënyra më decizive e ndikimit të qytetarit në punët e qytetit është nëpërmjet vendimit të tij për të përzgjedhur kryebashkiakun. Sepse, në qytete ku roli i politikës është dominues si Tirana, kjo gjë varet pothuajse plotësisht nga vendimarrjet e administratës së Bashkisë përgjatë procesit të menaxhimit të punëve të qytetit.
Në këtë kornizë, është shumë e lehtë të thuhet se: nuk dihet me saktësi kur Tirana do të bëhet qytet, por është e sigurtë që do të filloj të dali nga kurthi ku kanë ngecur qytetarët e vet; atherë kur, administratorët e saj të kuptojnë se, ndryshimet e domosdoshme fillojnë nga planifikimi i zhvillimit përpara se ky të lejohet. Për më tepër, asgjë e mirë nuk vjen nga legalizimi i gjëndjes ekzituese. Që do të thotë se asgjë nuk ndryshon për mirë, nëse administrimi shkon në të njëjtën rrugë me trendin e gabuar që ka prodhuar këtë kurth urban. Në të kundërt të asaj që duhet, administrata Veliaj e Tiranës, po legalizon në dy nivele atë që e ka deformuar Tiranën nga qytet socialist (por gjithësesi qytet) në një fjetore gjigante ku cdo aktivitet tjetër njerëzor është i pamundur. Të dyja këto nivele legalizimi, funksionojnë në mënyrë të pavarur por janë edhe komplementare me njëra-tjetrën, në përforcimin e karakteristikave më të këqia të Tiranës urbane.
Së pari, është legalizimi i gjëndjes së mjeruar  në bloqet e banimit, apo cdo njësie tjetër strukturore të qytetit. Shikoni me kujdes shpenzimet publike të bashkisë Tiranë, ato shkojnë në shumicë dërmuese, për përmirësimin e gjendjes ekzistuese. Asfaltojnë të njëjtat rrugë, apo ndryshojnë konfigurimin e përdorimit të tyre duke krijuar korsi bicikletash, fusin element të rinj dhe modern të sinjalistikës vertikale apo horizontale; por sidoqoftë operojnë në rrugët me të njëjtat karakteristika sikurse i gjetën kur erdhën në krye të punëve të Tiranës Urbane. Rikontruktojnë të njëjtat infrastruktura sociale; suvatojnë, bojatisin, mobilojnë të njëjtat cerdhe, kopshte dhe shkolla, që ishin në Tiranë përpara “kohës së tyre”. Mbjellin pemë, krijojnë kënde lojrash për fëmijë, apo vendosin disa stola për moshën e tretë, por gjithësesi në të njëjtën hapsirë të hapur që kanë gjetur të lire, kur kanë ardhur. Dhe kjo është të legalizosht të njëjtën strukturë urbane të qytetit, ndoshta ta bësh më të bukur atë, por asesi jo ta përmirësosh qytetin fizik.          
Së dyti, është legalizimi i trendit të imigracionit ndrejt Tiranës. Administrata e Bashkisë, si në diskursin public ashtu edhe në veprime konkrete në territor, po tregon se synimi i tyre është akomodimi i banorëve të rinj në qytet. Dëgjoni fjalët e Kryebashkiakut Veliaj, apo të ndihmësit të tij të parë z. Mazniku, kur justifikojnë lejedhënien ndërtimore të tyre si një përgjigje ndaj kërkesave të banorëve të rinj për banesa. Bile, ka akoma më keq, kur vet kryebashkiaku Veliaj, i lutet qytetarëve të tjerë të Republikës të vijnë e të jetojnë në Tiranën e tij të “mundësive” për një jetë më të mirë. Në fakt, e gjithë propaganda e administratës Veliaj, që duhet pranuar se është makina propogandistike më e përsosur që nga ajo e Luftës së Dytë Botërore të Paul Joseph Goebbels, ka rezultat krijimin e një bindje të thellë publike se vetëm në Tiranë u jetoka. Disa fishimi i lejeve të ndërtimit në qeverisjen Veliaj të Tiranës, dëshmojnë se legalizimi i trendit emigrator drejt Tiranës nuk është cështje‘të thëni’, por akoma më shumë është cështje ‘të bëri’.   

Monday, November 4, 2019

NDAJ TË NJËJTIN MENDIM ME DI’CAPRION, POR PËR NJË TJETËR ARSYE! Liberal, 04. 11. 2019




Ylli Hollivudian, Leonardo DiCaprio, ditët e fundit na bëri ‘krenar që jemi shqiptarë’ kur shpërndau në faqen e tij të instagramit një shkrim të ‘The Associated Press’ të shoqëruar me një video të lumit tonë Vjosë. Statusi i këtij autoriteti, përvecse na bëri të ndiheshim globalisht më të rëndësishëm edhe na kënaqi pa masë. Vecanërisht sepse ishte kundër një veprimi të Rilindjes, në një kohë kur qeveria me vepra dhe shoqëria me fjalë kundër veprave të saj, po marshojmë në drejtime diametrikisht të kundërta, drejt asgjësë apsolute.
Për të qenë i sinqetë, do të kisha preferuar që vendi im të përmendesh për gjëra që i kemi arritur vet, me punë e përpjekje; dhe jo për gjëra që na i ka dhuruar natyra. Nuk u ndjeva as i mbështetur në identitetin tim si urbanist polemizues me qeverisjen, sepse qasje si kjo e z. DiCaprio na mbajnë në kurrthin e asaj që latini do ta quante infinita disputandum (debat i pafund)!
Togfjalëshi ‘debat i pafund’, nuk e ka të keqen te fjala apo koncepti ‘debat’. Për shoqëritë moderne debati është një nga parimet më të rëndësishme të funksionimit të tyre, dhe një nga karakteristikat që e diferencojnë nga shoqëritë e tjera. Prandaj, si artikulli i publikuar nga prestigjozja ‘The Associated Press’ ashtu edhe shpërndarja e tij nga artisti dhe ambjentalisti Leonardo DiCaprio, janë të mirëseardhur për vendin tonë të vogël të halleve të mëdha. E keqja qëndron te ‘pafundësia’. Sepse zgjatja në pafundësi e një debati nuk prodhon dot një vendimarrje, dhe pa vendimarrje mbetemi në vend, ndërkohë që kemi domosdoshmëri të vrapojmë.  
Pohimi i mësipërm ka kuptim për vendet perëndimore, se për Shqipërinë, vecanërisht për Shqipërinë nën Rilindje, valenca negative e konceptit ‘i pafund’ sjell dëme shumë më të mëdha se mbetja në vend numëro. Për Shqipërinë, debati nuk vazhdon në pafundësi për të njëjtën temë, porse mbetet konstant dhe në vazhdimësi, ndërsa ndryshojnë temat, të cilat gjithmon i sjell qeveria dhe, gjithmon, i fiton po ajo. 
A ju kujtohet debati për Pedonalen Skënderbej, që u harrua nga Këndi i Lojrave për fëmijë te Parku i Liqenit, i cili u harrua nga Arena Kombëtare, e cila u harrua nga Unaza te Astir, e cila po rrezikon të harrohet nga Teari Kombëtar, e kështu në vijim?! Të gjitha segmentet e ‘debatit të pafund’, deri tani, janë fituar nga Rilindja, bile i kanë shërbyer asaj edhe si “argumenta” pse “e vërteta” e tyre është më e mira për vendin. Mora shembullin e Rilindjes në Tiranë sepse është më gjerësisht i njohur, por mund të kisha marrë shembuj pafund nga Rilindja qëndrore, përfshirë edhe këtë për hidrocentrale apo aeroporte, që ka nisur nga veriu i vendit e po zbret në jug.
Ky është kurthi ku na ka futur kasta dhe ambjentalistët, urbanistët dhe opinionistët e saj. Ky kurrth na mban në “demokraci” përderisa jemi në “debat” me qeverinë, dhe në të njëjtën kohë qeveria merr vendimet që i interesojnë asaj. Kurse “arbitri” ndërkombëtar nuk e ka të vështirë të mbaj anën e qeverisë, përderisa ‘edhe në vendet e tyre demokratike ka pakica që kundështojnë projektet e mëdha të zhvillimit, por në fund të fundit interesi i shumicës duhet, dhe, triumfon’.   
Mirëpo, përtej Demokracisë së ‘debatit pafund’ midis shoqërisë dhe qeverisë, ku fiton gjithmonë kjo e fundit, bota perëndimore njeh dhe aplikon edhe Republikën e respektimit të Kushtetutës dhe ligjeve të vendit. Në një organizim të tillë shoqëror, partitë: garojnë me ide politike të qarta për publikun; kur vijnë në pushtet, i kthejnë këto ide në politika sektoriale zhvillimi; dhe më tej, këtyre politikave u japin kuptim gjeografik nëpërmjet proceseve planifikuese territoriale ku përfshihen të gjitha grupet e interesuara apo të prekura nga zhvillimi i propozuar nga planifikimi.  
Ky quhet planifikim hapsinor dhe territorial, dhe është një shkencë që vet-zhvillohet dhe ndihmon zhvillimin e botës moderne prej qindra vitesh. Nëse ne do të fillojmë ta përfshijmë këtë shkencë në kulturën tonë qeverisëse, kuptimit të ‘debatit pafund’ ku qeveria fiton gjithmonë i vjen fundi, sepse produkti përfundimtar i këtij planifikimi (planet e zhvillimit) përfshin edhe mendimin apo interesin e ‘grupeve të zëshme në minorancë që pengojnë shumicën e heshtur’.
Prandaj jam dakort me ambjentalistin DiCaprio kur, fshehtas, i kërkon qeverisë Shqiptare të mos ndërtoj diga përgjatë rrjellës së egër të lumit Vjosë, por jo sepse cdo ndërtim dige dëmton mjedisin. Por sepse cdo ndërtim i pakaluar më parë në filtrat e planifikimit hirearkik e gjithëpërfshirës territorial, mundet. Në fund të fundit, digat e hidrocentraleve prodhojnë enegji të pastër dhe miqësore me mjedisin. Kush mund ta ndajë më mirë se proceset demokratike e gjithëpërfshirëse të planifikimit territorial, se kush e dëmton më shumë mjedisin: ndërtimi apo mosndërtimi i digave?!


Monday, October 28, 2019

KORPORATA E INVESTIMEVE OSE MARRSHIM NË FASHIZËM! Liberale, 28. 10. 2019


Java që sapo u mbyll ishte e një rëndësie të vecantë për ekonominë shqiptare, jo sepse solli ndonjë ndryshim në ekonomitë familjare apo atë kombëtare, porse prezantoi dy pako dhuratash që do ta ndikojnë jashtëzakonikisht shumë ekonominë shqiptare në të ardhmen e afërt. Pako e parë është raporti i Bankës Botërore ‘Doing Business 2020’, i cili na thotë se Shqipëria renditet e 88-ta në botë, një nga fundit në Europë dhe ka një rënie prej 19 vendësh nga viti i kaluar, për klimën e të bërit bisnes. Kurse pakoja e dytë është ligji për krijimin e Korporatës së Investimeve Shqiptare dhe disa ndryshime potenciale në ligjin ‘Për Shpronësimet Publike’, të cilat sipas atyre që i propozuan do të përmirësojnë ndjeshëm situatën ekonomike të vendit, ndër të tjera edhe duke lehtësuar klimën e të bërit bisnes në Shqipëri për investitorët e huaj apo vendas.
Kam ndjekur këto ditë analiza apo opinione shumë profesionale, për secilën prej dy  pako dhuratash, por asnjë prej tyre nuk i trajtonte së bashku këto dy pako. Në të kundërt, unë mendoj se vlera reale, ajo nga e cila mund të kuptojmë dicka - nëse kemi qëllim ndryshimin dhe përmirësimin e gjendjes- është vëzhgimi i kombinacionit të këtyre dy “ngjarjeve ekonomike”!
Është e qartë që vlerësimi i raportit të Bankës Botërore na thotë se, përshkak të qeverisë dhe politikave apo projekteve të saj, mjedisi që prodhon ekonomi reale –më shumë vende pune, cmime më të ulta, më shumë produkte apo shërbime, buxhet më të madh publik- është gjendur në vështirësi këtë vit dhe do ndihet akoma më shumë vitin tjetër e në vijim për ta kryer këtë kontribut në ekonominë e vendit. Dhe ky është fakti i matur shkencërisht nga institucioni më i rëndësishëm ekonomik në botë, vecanërisht në lidhje me këtë temë; kurse dëshira poetike e shprehur me ligjin e Korporatës, na thotë se qeveria ka aq shumë dëshirë të ndihmojë sipërmarrjen private, saqë ka miratuar një ligj që shkel të gjithë ligjet e tjera në këtë fushë.
Thjeshtuar deri në naivitet, mund të themi: qeveria shqiptare ka marrë mbi vete “të drejtën” të shkeli cdo ligj të hartuar në këto vite tranzicioni, “për të ndihmuar” ekonominë dhe sipërmarrjen private; dhe në të njëjtën kohë ka hequr dorë nga detyrat e saj Kushtetuese për të përmirësuar vetveten në mënyrë që të mos e pengoj sipërmarrjen private të përmirësoj ekonomikisht jetën e qytetarit të Republikës! Këtu vijmë te thelbi i këtij shkrimi modest; ‘pse qeveria nuk ndjek rrugën tradicionale, rrugën që e ka drejtuar shumicën e vendeve të botës perëndimore drejt mirëqënies, por një rrugë të pashkelur më parë nga asnjë vend që synon demokracinë liberale?’!
Kuptim e kësaj qasje politike duhet ta kërkojmë, dhe atje do ta gjejmë, te Ligji i së enjtes së kaluar. Qeveria e Rilindjes, nëpërmjet tij, ka marrë ‘nën kontroll trojet dhe asetet publike, t’i përdorë si mjet “për të nxitur investime private”; veprojë si kompani private me asetet publike nën kontrollin e saj; të hyjë në marrëveshje me palë të treta, për çdo investim që ajo konsideron të vlefshëm; të përdorë asetet e saj si kolateral për të marrë hua të mëtejshme nga institucione financiare’. Sipas këtij ligji, Korporatës, që do jetë një shtojcë e qeverisë, do t’i jepet pavarësi e plotë për të menaxhuar asetet publike të Republikës, jashtë kuadrit ligjor aktual, përfshirë ligjin për prokurimet publike. Në fakt, Rilindja nuk e lë me kaq, ajo po përgatit ndryshime edhe për ligjin “Për shpronësimet publike”, duke ngritur një komision të përhershëm me burokratë dhe duke e kthyer atë në një shtojcë të një pjese të saj, sikurse është Ministria e Infrastrukturës.
Thënë këto, duket se i thamë të gjitha, Rilindja as më fjalë dhe as me vepra nuk beson te Demokracia Liberale, të cilën ajo e neverit sepse për të ‘është shumë individualiste, e fokusuar te liritë dhe të drejtat e individit dhe në këtë kuptim shumë egoiste’. Kjo është arsyeja pse Rilindja nuk ndjek reformat decentralizuese, liberalizuese e derregulluese, në mënyrë që shteti të pengoj gjithmonë e më pak sipërmarrjen private në aktivitetin e saj konkurues në treg. Rilindja beson te Demokracia Tjetër, te ajo ku individët  (përfshirë gjithcka që zotërojnë) i nënshtrohen shtetit. Rilindja beson te ajo që shoku Musolini, në librin e tij ‘Doktrina e Fashizmit’ do ta përkufizonte ‘gjithcka i përket Shtetit dhe asgjë humane nuk ekziston apo ka vlerë jashtë Shtetit’. Rilindja beson në atë, që fjalori më i rëndësishëm online, Merriam-Ëebster e përkufizon: ‘një filozofi politike, një lëvizje, një regjim që lartëson kombin (kolektiven) mbi individin dhe që mbështet një qeveri të centralizuar e autokratike të drejtuar nga një diktator, mbështetur në rregullime të forta ekonomike e shoqërore dhe shtypja me forcë e opozitarizmit’; dhe që e quan Fashizëm!

Saturday, October 19, 2019

EDHE TËRMETI NA DËSHMOI SE ‘CAPITALISM WORKS’! Liberale, 19. 10. 2019


Ka vite tashmë që cudia më e madhe nuk zgjat tre ditë, sikurse na pohon një shprehje popullore. Cuditë, tashmë janë të përditshme, bile edhe disa në ditë, kështu që është e pamundur që një cudi, sado e madhe të jetë ajo, të zgjasi më shumë se disa orë. Kjo sepse ato mbivendosen për pak kohë, dhe zëvendësojnë njëra tjetrën me shpejtësinë me të cilën shkaktohen. Por unë besoj edhe te një shkaktar tjetër, për këtë haresën e përshpejtuar të shqiptarëve të sotëm, dhe kjo ka lidhje me ndotjen e ajrit. Memorja e individëve të një komuniteti urban përkeqësohet në përpjestim të drejtë me nivelin e ndotjes së ajrit në atë qendër urbane; ndërkohë që qytetet e mëdha shqiptare, dhe vecanërisht Tirana, janë qytetet më të ndotur në rajon e Europë.
Mirëpo sikurse cdo përjashtim që përforcon rregullin, dicka mbeti më shumë se tre ditë në mendjen tonë kolektive. Ai ishte tërmeti që preku Durrësin, Tiranën, Elbasanin dhe disa qytetet të tjera, vetëm disa javë më parë. E folura për të vijoi disa ditë, dhe kjo është një gjë e mirë; mirëpo, duket se nuk kuptuam asgjë në shërbim të të ardhmes, dhe kjo është një gjë e keqe.
Dhe këtu vijmë te thelbi, te ajo që duhet të kuptoj shoqëria nga tërmeti dhe leksioni që duhet ta ngulisim mirë në mendjen tonë. Tërmeti i shtatorit, megjithëse ishte një nga më të fuqishmit që mbahen mend nga shoqëria e sotme shqiptare, nuk vuri në dyshim qëndrueshmërinë mekanike dhe sigurinë në përdorim të ndërtesave të zhvilluara nga sipërmarrja private në 25 vitet e fundit. Në të kundërt të perceptimit të gjerë publik, sipas të cilit do të mjaftonte një tërmet mesatar dhe këto ndërtesa do shtriheshin përtokë, ato na dëshmuan edhe njëherë tjetër, se ‘capitalism works’!
Vëzhguar në një perspektivë e vecantë teknike, qytetet apo qëndrat e tjera të banuara janë një produkt fizik i bashkëpunimit dhe bashkërendimit të aftësisë dhe kapaciteteve njerëzore apo financiare, midis sektorit shtetëror dhe atij privat; në fushat e planifikimit territorial, projektimit urban, projektimit arkitektonik, projektimit ndërtimor dhe veprimeve konkrete në kryerjen e aktivitetit ndërtimor për implementimin e këtyre planifikimeve dhe projektimeve, në territor.
Megjithëse si produkt i vetëm, detyrat dhe të drejtat e secilit sektor në procesin e bërjes apo ribërjes së qyteteve janë qartësisht të ndara dhe të përcaktuara . Nëse do të ndanim pozitivisht (një nga një) të gjithë komponentët formues të këtij procësi dhe do ti gruponim ato sipas asaj që ofron sipërmarrja e lirë private dhe asaj që ofron shteti, do të dallojmë me lehtësi se institucionet shtetërore kanë dështuar ti ofrojnë shoqërisë një jetesë të mirë urbane. Do ishte shpërdorim i fjalëve të përshkruanim me detaje mungesat dhe disbalancat urbane të qëndrave tona të banuara, sepse nuk është e nevojshme të jesh urbanist për ti perceptuar dhe identifikuar ato. Dhe për cdo njërën prej tyre faji është i institucionet shtetërore që kanë lejuar zhvillim të paplanifikuar dhe të fragmentarizuar urban. Nga ana tjetër, sipërmarrja private ka triumfuar t’ju ofroj qytetarëve siguri në përdorim të ndërtesave të përdorimeve të ndryshme. Dhe ishte tërmeti i shtatorit, ai që i shkundi ndërtesat por nuk i rëzoi ato, që na e dëshmoi këtë fakt të pakundështueshëm.
Sistemi jonë ligjor që rregullon cështjet e ndërtimtarisë i lë pak apo aspak përgjegjësi sektorit privat në këtë fushë. Supërlegjislacioni dhe institucionet e tejshtrira të shtetit në sektorin e ndërtimin kontrollojnë cdo hapsirë. Sektori privat nuk ka të drejtë eksluzive të vendosi, dhe në këtë kuptim të mbaj përgjegjësi, as për cmimet e shitjeve të sipërfaqeve të ndërtimit dhe jo më për aspekte me dimension më publik, kurse sektori publik takson publikun e gjerë për një sërë përgjegjësish që i ka ngarkuar vetes. Produkti i këtij etatizmi të thellë është i qartë, qytetet tona: janë në disporpocion me njëra-tjetrën; janë formëzuar në mungesë hapsirash publike; janë në mungesë infrastrukturash sociale dhe inxhinierike; janë të keq-ajrosura dhe të keq-djellëzuara (kontributi i sektorit publik); por janë të formësuara nga ndërtesa me qëndrueshmëri të lartë mekanike dhe me siguri të lartë në përdorim, për përdoruesit e tyre (kontributi i sektorit privat). 
Prandaj, le të nxjerrim një mësim nga tërmeti, ti japim më shumë hapsirë lirive politike dhe ekonomike të individit, sepse sipërmarrja e lirë, gjithmon, është më e besueshme se etatizmi. 

Saturday, October 5, 2019

PËR TË BËRË AVOKATIN E DJALLIT QË PO NA NGROH GLOBIN! Liberale, 05. 10. 2019


Një nga fabulat që ndikoi shumë rininë time quhet ‘udhëtari dhe Djalli’, dhe flet për një udhëtar që po rrugëtonte në një mot shumë të keq, natën dhe përgjatë një pylli shumë të rrezikshëm.
Ndërsa ecte nëpër pyll, udhëtari ndjeu praninë e një qënie që e ndiqte nga pas, dhe pak e nga pak krijoi bindjen se ishte Djalli. Në nxitim e sipër udhëtari rrëshkiti në një lum të thellë e të rrëmbyer ku humbi ndjenjat, të cilat i rimori pranë një zjarri të madh dhe qënies së frikshme që po e ushqente me dicka të ngrohtë. Heshtja, që mbretëroi për disa minuta, u prish nga udhëtari: ‘më falni zotëri, ju më shpëtuat jetën, ndërsa unë besoja se ju ishit Djalli’! ‘Nuk ka arsye për ndjesë, Djalli jam’- ju përgjigj qënia e frikshme. Përgjigjja e shokoi udhëtarin, i cili vijoi: -‘po si shpjegohet që ju nuk po më bëni keq, sikurse thonë shkrimet, por po kujdeseni për mua?!’. Përgjigja që morri ishte nga ato që edhe mendja më e përgatitur nuk i pret –‘epo, historitë tregohen sipas atij që ka lapsin, po ti tregoja unë ndryshe do ti kishe dëgjuar, miku im!’.
Sigurisht, morali i fabulës nuk është të vëri në diskutim fjalën e Zotit. Në fund të fundit, gjithcka interpretohet ndryshe nëse pranojmë se projekti më i madh i Djallit ishte ti mbushte mendjen njeriut se nuk ekzistonte. Ajo na mëson se cdo informacion  i njëanshëm, kurdoherë, mund dhe duhet vënë në pikëpyetje. Tezë vecanërisht e vlefshme kjo ku flasim në terrenin e shkencës, që është krijuar pikërisht nga vënia në dyshim e saktësisë së dijes shkencore të mëparshme!
Në të njëjtin pozicion gjendemi edhe për një nga cështjet më të rëndësishme që i është shtruar për zgjidhje njeriut të kohëve të sotme, ngrohja globale. Këtë e kanë marrë në dorë alarmistët dhe po e profilizojnë ashtu si ju vjen më mirë: njeriu po shkatërron mjedisin duke u fokusuar te paraja! Në këtë theks shkoi edhe fjalimi, shumë i diskutuar në publik, i 16 vjecares Greta Thunberg në Pallatin e Qelqtë të OKB. Fatkeqësisht ambjentalistët alarmist nuk po kursejnë as një ëngjëll të plagosur nga fati, si Greta, për të arritur synimet e tyre shumë të diskutueshme moralisht dhe shkencërisht. Te këto të fundit do fokusohet edhe ky shkrim i shkurtër i opinionit.  
Ndryshimet klimatike janë një fakt i padiskutueshëm që ndikojnë thelbësisht jetën e njeriut. Tre janë grupet bazike që e trajtojnë këtë cështje: grupi i parë dhe i dytë janë më së shumti shkencëtarë, kurse grupi i tretë përfshin politikanë, ambjetalistë dhe njerëz së medias. Grupi i parë janë shkencëtarë që bëjnë pjesë në Grupin e Punës së Panelit Ndërkombëtar të Ndryshimeve Klimatike (IPCC) të UN. Këta besojnë se ndryshimet klimatike vijnë, për së pari, prej faktit që njerëzit djegin karburante fosile: naftë, gaz natyror dhe qymyr; gjë që cliron dioksid karboni në atmosphere, c’ka rrit temperaturën e planetit. Grupi i dytë janë shkencëtarë që nuk e shohin kështu problemin e ngrohjes globale. Ata quhen ndryshe edhe skeptikë, dhe besojnë se janë të shumta arsyet për të cilat klima po ndryshon, si dielli, retë, oqeanët, orbita e tokës, si dhe një pafundësi arsyesh të tjera, dhe se nuk ka prova që lëshimi i CO2 është faktori dominant.
Megjithëse ka diferenca kuptimore mes dy grupeve të shkencëtarëve, ata kanë edhe dakortësi. Dy më të rëndësishmet prej tyre janë: dioksidi i karbonit është një gaz i efektit serë pa të cilin jeta në tokë nuk mund të ekzistoj, por kur lëshohet në atmosferë prodhon një farë ngrohje; dhe se djegja e karburanteve fosile nuk do ta shkatërroj njerëzimin apo akoma më pak Tokën, sikurse na thonë ambjentalistët alarmistë me gojën e një fëmije si Greta. Atherë, pse njerëzimi është në panik në lidhje me këtë cështje? Dhe këtu prezantohet grupi i tretë; politikanët, ambientalistat dhe media. Alarmizmi mbi ngrohjen globale ju siguron atyre, më shumë se cdo gjë tjetër, ato gjëra që ata duan më shumë: për politikanët, para’ dhe pushtet; për ambjentalistët, para’ për organizatat e tyre dhe konfirmin e idesë se njeriu është një forcë shkatëruese për natyrën; dhe për median, para’ dhe tituj kryesorë me ‘fundin e botës që po vjen’, që shiten shumë dhe shtrenjt.
Thënë këto, duket sikur po themi se njerëzimi duhet ti harroj ndryshimet klimatike dhe tja fusi një gjumi të thellë. Jo dhe prap jo! Njerëzimi duhet ti marri shumë seriozish, sepse ngrohja globale është një fakt dhe me shumë risqe, vecanërisht për vende si Shqipëria; por ti largohet alarmizmit që jo vetëm nuk prodhon dot asgjë, përvecse shpërdorimin e triliarda dollarëve nga paratë e taksapaguesve të botës dhe shfaqjeve artistike si këto që na dhuroi Greta, për tu fokusuar në zgjidhje të zgjuara, gjithëpërfshirëse dhe të qëndrueshme, që vijnë nga cdo fushë e shkencës.


Saturday, September 28, 2019

TËRMETET DHE URBANISTIKA. Liberale, 28. 09. 2019



Një ngjarje e jashtëzakonshme ndodhi të shtunën e fundit kur qytetarët e Tiranës, Durrësit dhe disa qyteteve të tjera u sulmuan në formën dhe përmasën që nuk e kishin përjetuar kurrë. Një tërmet i fuqishëm, hyri në jetët e tyre për pak sekonda, për të mbetur aty për një kohë të gjatë.
Tërmetet janë një dukuri natyrore, që pa më të voglin dyshim askush nuk mund ti parashikoj kur dhe ku do të ndonin. As shoqëritë që i janë dorëzuar shkencës prej 500 vjetësh nuk e kanë privilegjin që të paralajmërohen. Për këtë nuk ka asnjë diskutim, dhe unë besoj se edhe për shumë kohë, e ndoshta asnjëherë, humanët nuk do ta paranjohin rrezikun që po ju afrohet prej tyre. Në këtë kuptim, ne shqiptarët nuk duhet të ndihemi sikur jemi “prapa bote”!
Ne jemi thjeshtë të keqqeverisur, dhe kjo mund të konstatohet kudo ku individi varet nga qeverisja. Për të mbetur të tërmeti; ne mund ta konstatojmë faktin në mënyrën sesi institucionet shtetërore kryejnë detyrat e tyre në fazën post-tërmet. Një fazë shumë e rëndësishme kjo, në raport me faktin sesa kohë dhe sa thellë do mbetet tërmeti në jetët e individit të shoqërisë. Këtu individit i duhet shteti! Sa më mirë të reagojnë ingranazhet e shtetit, aq më shpejt individi i kthehet normalitetit, dhe e kundërta. Për këtë qëllim në vendet e mirëqeverisura, institucionet e qeverisë zhvillojnë protokolle reagimi, të cilat i ndjekin me përpikmëri kurse vendet e keqqeverisura e nisin cdo herë nga fillimi. Njësoj sikur të mos ishin ndeshur ndonjëherë me një fenomen të tillë, shoqëritë e keqqeverisura për një kohë të gjatë, fillojnë e improvizojnë reagime spontane dhe të fragmentarizuara.
Më vjen keq që e them për kombin tim, por ne shqiptarët e kemi toleruar veten ti përkasim grupit të dytë të shoqërive, pra atyre të keqqeverisura. Edhe ky tërmet, sikurse shumë sulme të tjera të natyrës në vitet e fundit, dëshmon se ne jemi një shoqëri që, fillojmë të ndërtojmë tualetin kur na duhet ta përdorim. Mirëpo, nëse nisim ta ndërtojmë kur na duhet ta përdorim, vetëm pas pak tullave të vendosura nuk do na duhet më, kështu që e ndërpresim ndërtimin për të vijuar me rutinat tona derisa të ndjejmë se na duhet përsëri ta përdorim; dhe kështu vijojmë në cikle vet-përsëritëse pa pasur kurrë tualet.
I bindur se, jo ky shkrim modes i opinionit por as dhjetëra manuale të sjelljes qytetare  në demokraci, nuk mund ta ndryshonin dot menjëherë këtë qasje kulturore të shoqërisë tonë; do të preferoja të kaloja te një gjë që shoqëria jonë e ka utilizuar edhe më parë, por që duket se dekadat e fundit ka vendosur ta injorojë. E kam fjalën për zhvillimin ndërtimor të planifikuar më parë dhe vecanërisht; si mund të shërbehemi nga dija shkencore e urbanistikës, në mënyrë që sulmi nga tërmetet të na rrezikojë sa më pak jetën dhe shëndetin, por edhe mirëqënien pronësore.
Dy janë mjetet që mund të përdorim, kemi përdorur më parë, dhe që duhet me urgjencë tju rikthehemi. Së parin kemi planifikimin e nivelit kombëtar. Përvec planifikimeve territoriale të infrastrukturave, si aeroporte, porte, rrjet kombëtar hekurrudhor apo rrugor dhe të tjera si këto; një mirëqeverisje ka detyrë të angazhohet edhe me planifikimin dhe shpërndarjen e balancuar dhe të duhur të popollsisë nëpër territorin kombëtar. E thënë me fjalë më të thjeshta, e ka për detyrë të kontrollojë dhe në këtë kuptim të përcaktorë vendosjen dhe shtrirjen e qëndrave të banuara nëpër territorin kombëtar.
Ka shumë variabla që ndikojnë në një shpërndarje të drejtë të popullsisë, por një nga më të rëndësishmet prej tyre është harta e rajonalizimit të aktivitetit sizmik të vendit. Një zhvillim i paraprirë nga një planifikim i tillë, pa dyshim që do ti ulte shumë rreziqet dhe dëmet nga një sulm natyror si tërmeti. Në fakt, kjo vjen edhe për sulmet e tjera natyrore, sikurse mund të jenë rreshjet e dendura, që gjithmon e më shumë po përmbysin qëndrat tona të banuara. Mirëpo, qeveria jonë e rilindjes, jo për shtrirjen territoriale të qëndrave të banuara që nuk i shkon mendja, që duhet pranuar që nuk është një gjë kaq e lehtë; por as për planifikimin kombëtar të infrastrukturave kombëtare nuk gjen dot kohë. A e keni dëgjuar Kryebashkiakun e Republikës kur cdo javë prezanton nga një aeroport të ri që do të ndërtoj!
Së dyti është planifikimi i nivelit vendor. Aspekti më i rëndësishëm i planifikimit vendor, që në fakt është arsyeja pse hartohen plane urbane për qëndrat e banuara, është akomodimi në territor i rritjes së qytetit. Thënë thjesht, dhënia përgjigje se ku do vendosen qytetarët e rinj të qytetit, pra rritja natyrore (lindjet) dhe rritja mekanike (imigrimi) i popullsisë. Ka dy mënyra për ta bërë këtë; ose nëpërmjet densifikimit të zonave urbane të mëparshme, pra rritja e numrit të kateve të godinave; ose nëpërmjet shtrijeve të reja urbane duke përshtatur për zhvillim të territoreve në gjendje natyrore apo përdorime të tjera.
Cdo grup pune që duhet të ngrihet për të drejtuar procesin e hartimit të Planit urban të qytetit duhet të përfshijë në vetvete inxhinierë të specializuar për cështjet sizmike apo të mekanikës së dherave dhe të orientohet nga hartat e mikrorajoneve të veprimtarisë sizmike apo studime të tjera. Sepse vetëm nën asistencën e kësaj ekspertize dhe këtij informacioni tekniko-shkencor, një grupi i punës mund të bëj propozimet më të mira për qytetin, përfshirë ato në lidhje me minimizimin e dëmeve nga tërmeti, përmbytjet etj. Mirëpo, c’të themi për Planet territoriale të qyteteve tona; ato janë hatuar nga një njeri i vetëm, janë Plane individuale, Planet e Boerëve.


Monday, September 2, 2019

A GABOI ALEANCA PËR MBROJTJEN E TEATRIT PËR ‘KONTRATËN’ ME Z. BASHA? Liberale, 02. 09. 2019


E majta dhe e djathta politike ndryshojnë në shumëcka, por një nga diferencat më të spikatura është mënyra sesi secila prej tyre synon të përmirësoj kulturalisht shoqërinë. Të djathtët mendojnë se mënyra më e mirë, pothuajse gjithmonë, është nëpërmjet përmirësimeve morale te individid. Sipas tyre, përmirësimi i shoqërisë ndodh atherë kur cdo individ lufton me dobësitë dhe të metat e veta personale, kështu që fokusohen te familja dhe arsimi. Nga ana tjetër, të majtët mendojnë se një shoqëri bëhet më e mirë duke luftuar me mangësitë morale të shoqërisë si një e tërrë, kështu që i koncentrojnë përpjekjet luftuar seksizmin; racizmin, intolerancën, homofobinë, të folurën e urrejtjes dhe shumë të këqia të tjera që të majtët mendojnë se kanë prekur shoqëritë.
Për të mos folur për z. Rama - i cili qeveris prej 6 vjetësh (pa përfshirë 15 të tjera ministër e kryebashkiak) me premtimin se do bëj “Shtet” - le të marrim një shembull nga Shtetet e Bashkuara. Disa ditë përpara zgjedhjeve 2008, Presidenti Obama ju drejtuar popullit me fjalët: ‘jemi vetëm 5 ditë larg nga transformimi fondamental i USA’. Të gjithë jemi dëshmimtar se z. Obama e filloi dhe e përmbylli atë mandat, filloi dhe përmbylli edhe një tjetër, por asgjë fondamentale nuk ndryshoi në kulturën, demokracinë apo në ekonominë amerikane!
Kështu janë kudo të majtët (varësisht nga masa), kurse të djathtët mendojnë se përpjekjet për të transformuar thelbësisht cdo shoqëri që nuk është thelbësisht e keqe, vetëm mund ta përkeqësojnë atë. Ata besojnë se shoqëritë demokratike (përfshirë demokraci hibride), vetëm mund të përmirësohen dhe jo të transformohen, apo akoma më keq të transformohen fondamentarisht. Mirëpo edhe sipas të djathtëve, kur kemi të bëjmë me organizime të tilla shoqërore si monizmi apo oligarkia (fashizmi, socializmi), e të tjera tirani si këto, individi duhet të përfshihet në beteja me forca të jashtëme nga vetja, me forcat që përfaqësojnë tiraninë.
Në këtë konteks të gjerë teorik, duket sikur protesta në mbrojtje të godinës historike të Teatrit Kombëtar, që tashmë po merr vlera historike në vetvete, është një aktivitet politik i frymëzuar nga qasje të djathta politike. Ajo në praktikë prezantohet në konservim të trashëgimnisë kulturore dhe vecanërisht në mbrojtje të demokracisë (hibride) të vendit nga një sulm i dhunshëm oligarkik që po i ndodh në vitet e fundit. Në këtë kuptim, parë nga një perspektivë e gjerë shikimi, Aleanca në mbrojtje të godinës së Teatrit Kombëtar bëri veprimin e duhur, kur nënshkroi një marrveshje me drejtuesin e Partisë Demokratike - që vetprezantohet si e qëndrës së djathtë - z. Basha.
Mirëpo, ka një konteks më të ngushtë dhe më specific (për rastin) nga i cili duhet ta konsiderojmë këtë marrveshje, dhe ky konteks ndërtohet nga dy aspekte. I pari mbetet teorik, dhe na thotë se e majta nuk është një pikë fikse në horrizont por një spektër i gjërë qëndrimesh të grupuara politike. Pra, rilindja Rama jo vetëm nuk mund të paralelizohet me qeverisjen e majtë Obama, por as me qeverisjet pararendëse socialiste (Nano, Meta dhe Majko). Administrata Obama, jo se jo, por as këto administrata socialiste shqiptare nuk guxuan të ndërmerrnin një projekt të tillë, që duhet pranuar se ishte konceptuar që në atë kohë. Tezë kjo që na thotë se teorikisht, në protestë janë përfshirë edhe individë apo grupe me qasje të majta politike, të cilët nuk e gjejnë veten të përfaqësuar nga qasja oligarkike e qeverisë. Gjë që vërtetohet edhe në praktikë, nga diskursi në mbrojte të truallit publik që i kalohet në pronësi një sipërmarrësi privat, në kuptim të kësaj afere, dhe anti-fitim që ky sipërmarrës privat potencialisht do realizojë nga kjo aferë. Pa hyrë në vlerësimin sa qëndrojnë këto argumente, qasja frymëzuese mbetet e majtë.
Parë në këtë prizëm - që duhet pranuar se si më i ngushtë, më specific dhe i konstatuar empirikisht duhet të jetë edhe më afër të vërtetës - kontrata e nënshkruar nga Aleanca për Mbrojtjen e teatrit me z. Basha, lë jashtë të majtët që nuk përfaqësohen nga Rilindja por që nuk mund ta gjejnë dot veten nën një kontratë me të djathtën. Aq më tepër, kur vet marrveshja presupozohet të implementohet në kohën hipotetike kur z. Basha të jetë Kryeministri i vendit, cka të majtët e konsiderojnë një humbje të madhe. Mirëpo nëse ka një dimension të rëndësishëm të kësaj proteste, përvec shtrirjes shumë të gjatë në kohë, ai është masiviteti i pjesëmarrjes. Nëse ky masivitet dëmtohet, në mënyrë të pashmangshëm dëmtohet e gjithë protesta. Sidoqoftë, këtu jemi në termat e parashikimit, nëse masiviteti do të ulet apo jo, kjo mbetet për tu matur në vijim.  

Tuesday, August 6, 2019

PSE VENDIMARRJE SI AJO PËR SHKATËRRIMIN E TEATRIT KOMBËTAR NUK MUND TË NDODHIN NË PARIS?! Liberale, 06. 08. 2019



Të martën e kaluar isha i ftuar në emisionin Tempora të Sonila Mecos, që transmetohet në Ora Neës. Përfshirja e gjerë teknike nëpërmjet pjesmarrjes së artistëve, sociologëve, arkitektëve, urbanistëve, juristëve, ekonomistëve dhe politilogëve e kthyen emisionin në një forum të vërtetë multidisiplinor, nga ata që i trajtojnë shterueshëm pikëpyetjet e një debati bazik publik, sikurse është ky për prishjen e godinës historike të Teatrit. Refuzimi i përfaqësuesve të autoriteteve qeverisëse për të pjesmarr në këtë debat, jo vetëm që nuk ja uli vlerat, por vërtetoi se diskursi pro prishjes së godinës së Teatrit Kombëtar nuk ka asnjë themel logjik, moral apo teknik.     
Nëse duhet ti gjejmë patjetër një ‘cen’ atij emisioni, atherë ajo ishte kufizimi që sjell koha televizive. Televizioni ka kohët e veta, emisionet që ai prodhon nuk mund të përfundojnë atherë kur është shteruar cështja në trajtim; por në të kundërt, cështja në trajtim duhet të laborohet sa më gjerë brenda kohës televizive që është përcaktuar për emisionin. Kështu që edhe ky nuk mund të konsiderohet ‘cen’ i emisionit, përderisa vet media vizive ka mundësi të prodhojë e emetojë emisione të tjera, apo lloje të tjera mediash mund të trajtojnë më tej elementë të të njëjtës temë.
Nëpërmjet këtij shkrimi të opinionit do të synoj të shkojë më në brendësi të një prej pyetjeve më domethënese në Temporan e javës së kaluar: ‘nëse një situatë e tillë do ndodhte në Paris, si do reagonin qytetarët’? Këtë pyetje, znj. Meco, ja drejtoi pedagogut shqiptar që jetonte në Paris prej 13 vjetësh, Prof. Dr. Nezir Kraki; ndërsa përgjigjja e tij e drejtpërdrejtë por e kufizuar nga diferenca kulturore ose koha televizive, ishte: ‘në Francë kjo ide nuk do të kishte ardhur kurrë!’
Për qasjen kulturore të Profesorit shqiptar, që ju flet për demokracinë studentëve të një populli që e njeh dhe e praktikon atë prej 200 vjetësh- vecanërisht element të demokracisë së drejtpërdrejtë nëpërmjet përfshirjes qytetare në cështjet e ribërjes së qytetit – përgjigjja e tij koncize ishte edhe shteruese; por kam ndrojë se nuk ishte kështu për botkuptimin e popullit të tij që nuk ka jetuar në Francë (qoftë edhe për vetëm 13 vjet), por në Shqipërinë e tranzicionit që nuk mbëriti kurrë në demokraci! Akoma më keq, kam frikë se përgjigja e tij mund të interpretohet – sikurse ka ndodhur në këto vite - se në Francë një ide e tillë nuk mund të prezantohet sepse atje drejtojnë enjgjëjt e zbritur nga qielli, të njëjtët për nga morali e dashuria për popullin me Jezusin !
Jo, cështja nuk ka asnjë lidhje me fatin! Sepse francezët nuk janë fatalistë –ata nuk presin që fati ti sjelli një profet që mendon për ta- francezët, sikurse cdo popull perëndimor janë të lirë, sepse janë të përgjegjshëm. Ata liderin e zgjedhin vet, dhe e mbajnë nën kontroll gjatë gjithë qeverisjes, e vlerësojnë për cdo veprim apo diskurs politik të tij, dhe mbi të gjitha, nuk lejojnë asnjë shmangje sado të vogël nga parimet e praktikat e demokracisë, të veprimit qeverisës.
Francezët do ja kishin ndërprerë mandatin menjëherë dhe nuk do e pranonin një ditë më shumë në rolin e kryeministrit, njeriut që sillet si kryebashkiak i Republikës, duke shpërdoruar paratë publike në vogëlsira lokale - si prishja e ndërtimeve paleje apo me leje të pamoralshme, dhënia e lejeve të ndërtimit, lyerja e fasadave të dukshme të ndërtesave të dukshme të qendrave  të qyteteve, mbjedhja e palmave apo bërja pedonale të shesheve qëndrore të qyteteve apo fshatrave të rëndësishme- ndërsa ka hequr dorë, që ditën e parë, nga sjellja si Kryeministër dhe angazhimi në funksione e përgjegjësi që i përkasin qeverisjes qëndrore dhe për të cilat është votuar.  
Ishin të gjitha këto, dhe të tjera si këto, veprime e vendime qeverisëse të gjashtë viteve të fundit që na larguan akoma më shumë nga Franca dhe vende të tjera demokratike. Ato, përditë e nga pak zvogëluan demokracinë tonë në dy plane: së pari duke shkatërruar qeverisjen vendore (e cila është më afër me qytetarin) dhe e dyta duke larguar përfundimisht qytetarin dhe grupet e interesit nga pjesmarrja në mënyrë të drejtpërdrejtë në qeverisje. Para gjashtë vitesh ishim në demokraci hibride, kuse sot në oligarki. Dhe kjo nuk ndodhi në një ditë por cdo ditë e nga pak, në sytë tanë që shpesh i mbajtëm të mbyllur. Prandaj, në Paris, Romë, Berlin, e në cdo kryeqytet perëndimor, qeverive nuk mund tu vijnë kurrë këto ide; sepse qytetarët sillen si qytetar që ditën e parë.

Friday, May 24, 2019

POZICIONIMI I KEQ I QEVERISË SË MADHE NDAJ PROCESIT TË LEGALIZIMEVE! Liberale, 24. 05. 2019


(qeveri e madhe vs. qeveri e limituar)

Procesi i legalizimeve të ndërtesave informale është një nga proceset më të rëndësishme urbane me të cilat përballen qytetet shqiptare në 20 vitet e fundit. Për këtë reformë qeveritë Shqiptare kanë importuar modelin ‘De Soto’, të cilin e quajmë kështu në respekt të autorit të saj. De Soto është një ekonomist Peruan, autori i ‘Misteri i kapitalit’ dhe ‘Rruga tjetër”, që trajtoi cështjen e vendbanimeve informale në Peru dhe prodhoi një set idesh për këtë cështje. Institucionet ndërkombëtare të Konsesusit të Ëashingtonit, si Banka Botërore dhe FMN, i shpërndanë këto ide në shumë vënde të botës, nga Amerika Latine deri në Europën Lindore, përfshirë Shqipërinë. 
De Soto argumentonte se në botë gjenden 9.3 trilion $ në kapitale të vdekura, sepse ato nuk janë të formalizuara. Sipas tij nëse këto kapitale legalizoheshin atherë ato mund të njihen nga tregu dhe poseiduesit e tyre mund të kreditoheshin për bisnes duke i përdorur këto si kolateral. Mirëpo, ajo cfarë prodhoi kjo filozofi në realitetin shqiptar është krejtësisht e kundërta. Jo vetëm që poseiduesit e ndërtesave nuk po përfitojnë nga investimet e tyre të paligjshme, por akoma edhe sot pas 12 vjetësh nuk po i formalizojnë dot ato. Sot ndërtimet informale janë 1.7 herë fishuar, nga 230 mijë që e nisën këtë process në 2006 kur ligji i legalizimeve u miratua, në rreth 400 mijë sot që po flasim. Për rreth 12 vjet kemi legalizuar vetëm 100 mijë nga këto 400 mijë ndërtesa, ndërkohë që shteti ka shpenzuar dhjetëra miliona euro nga paratë publike për këtë proces. 
Dy janë arsyet e këtij dështimi spektakolar, dhe të dyja janë të lidhura mes tyre e të drejtojnë te etatizmi. Së pari është se qeveritë e mëdha në këto vite i kanë njohur vetes të drejtën të shtrihen atje ku nuk ka qenë detyrë e tyre dhe me lehtësi mund të veprojë tregu i lirë. Procesit të legalizimit të ndërtesës (të formalizimit: cka duhet të ishte detyra e vetme e saj) qeveria i ka bashkëngjitu një proces shpronësimi të pronarëve legjitim të tokës mbi të cilat janë zhvilluar ndërtesat informale (me cmim tregu) dhe privatizimin e saj në favor të pronarëve të ndërtesave informale (me cmim të preferuar)! Pra, qeveritë e këtyre 25 viteve kanë kryer dy veprime që janë jashtë nevojës së përbashkët të individëve në shoqëri: së pari, kanë cënuar të drejtën e pronarit legjitim të tokës së zënë nga ndërtimet informale të gëzojnë titullin e pronësisë dhe përfitime nga prona e tyre legjitime; dhe së dyti kanë shpenzuar paratë e taksapaguesit shqiptar, për të mbuluar diferencën midis kostos reale të shpronësimit me koston që përballon familja privatizuese.
Arsyeja e dytë, po kaq etatiste sa e para, është se procesi i legalizimeve të ndërtimeve paleje është tejzgjatur përtej cdo limiti logjik. Që nga viti 2004 (kur u hartua ligji i parë) askush nga kahet politike nuk e ka trajtuar formalizimin e ndërtesave informale, si problem për tu zgjidhur në mënyrë të shpejtë dhe përfundimtare. Të dyja palët e përdorën për të përfituar elektoralisht, duke e zvarritur në kohë dhe hapsitë. Ndërsa vitet kalonin, ata thjesht zgjeronin fushën e veprimit të ligjit të kësaj reforme: duke e shtyrë afatin kohor të veprimit të tij (përfshirë edhe ndërtesa të ndërtuara pas afatit të përcaktuar nga ligji bazë); duke ulur kostot e procesit legalizues për familjet përfituese (deri në falas, sikurse premtimi rilindas); dhe duke shfuqizuar kushtëzimet përjashtuese ligjore nga procesi i legalizimit, për ndërtesat informale. Po si mund të zgjidhet cështja e formalizimit, në mënyrë që qëndrat urbane të vjetra dhe të reja ti kthehen përfundimisht zhvillimit të planifikuar, dhe zgjidhja të jetë e moralshme, e drejtë dhe me kosto minimale? 
Zgjidhja e drejtë dhe e moralshme vjen vetëm nga qasja libertariane, e një qeverie të limituar që i njeh dhe i respekton kufizimet e veta përballë të drejtave dhe lirive të individit; dhe ajo mbështetet në dy shtylla. Legalizim i ndërtesës; njohja formale që ky volum ndërtimor ekziston dhe i njihet si pronë ndërtuesit apo ndërtuesve të paligjshëm. Kthimi i truallit ndërtimor te pronari legjitim; duke e lejuar atë të përfitoj nga shitblerja e saj apo nga rizhvillimi i saj në një moment të dytë. Kjo zgjidhje e moralshme dhe e drejtë, është gjithashtu me kosto minimale publike, sepse paratë e taksave të shoqërisë shqiptare nuk do shkojnë për mbajtje institucionesh burokratike shtetërore apo për të shpronësuar disa pronarë dhe për të pronësuar disa të tjerë.


Tuesday, May 14, 2019

DËMI I QEVERISË SË MADHE NËPËRMJET LEJEDHËNIES NDËRTIMORE! Liberale, 14. 05. 2019




Debati më bazik midis të majtës dhe të djathtës, nga ku origjinalizon gjithcka politike, është debati mbi madhësinë dhe rolin e qeverisë. Të majtët i frigohen sipërmarrjes private dhe duan ta fusin atë në kontrollin e qeverisë, kurse të djathtët i frigohen qeverisë së madhe dhe synojnë minimizimin e fushëveprimtarisë së saj. Nuk do thosha ndonjë gjë të re, nëse do pranoja që unë i frigohem qeverisë së madhe. Sepse, unë mendoj se sa më e madhe të jetë qeveria, aq më pak bëjnë njerëzit për të afërmit dhe bashkëqytetarët e tyre. Pse të ndihmosh dikë në nevojë, kur qeveria paguhet për ta bërë në vendin tënd! Dhe kjo shkatërron karakterin moral të shoqërisë, sepse kujdesi për të tjerët është një nga vlerat më bazike të moralit individual në shoqëri. Një gjë tjetër që zvanitet nën një qeveri të madhe, akoma më e rëndësishme për mua, është liria. Është e kuptueshme: sa më e madhe qeveria aq më shumë legjislacion, dhe sa më shumë legjislacion aq më pak liri individuale. Për të mos u zgjatur, nën një qeveri të madhe cdo gjë e mirë zvogëlohet.
Në fakt, ka dicka që rritjet me zmadhimin e qeverisë, dhe ai është korrupsioni! Sa më e madhe të jetë qeveria, aq më shumë pushtet dhe para’ publike kanë qeveritarët. Dhe sa më shumë pushtet për vendimarrje e para’ publike kanë në duar qeveritarët, aq më e madhe është mundësia ta shpërdorojnë atë pushtet dhe ato para’, edhe nëse ata do ishin ëngjëj të zbritur nga qielli! Në mbrojtje të tezës se ‘ishte shteti i madh, burokracia shtrënguse dhe e korruptuar, që sollën këtë realitet të papranueshëm në qytetet tona’, në këtë shkrim të shkurtër të opinionit do sjell një argument të ri, që ka lidhje me procesin e marrjes së një leje ndërtimi në bashkitë e vendit.
Të gjithë kemi dëgjuar për Raportin e përvitshëm ‘Doing Bisness’ të Bankës Botërore, i cili vlerëson 10 aspekte të të bërit bisnes (një nga të cilat janë lejet e ndërtimit) në 189 vende të botës. Për ata pak që nuk kanë dëgjuar për të, ky është një dokument shumë i rëndësishëm për ekonomitë e vendeve në zhvillim, që kanë domosdoshmëri investimet e huaja, sikurse është Shqipëria. Sipërmarësit serioz nuk krijojnë interes për të investuar paratë dhe njohuritë e tyre në një vend të caktuar pa e studiuar këtë Raport. Nëse konsultohemi me të, Shqipëria gjëndet përherë në vendet e fundit, dhe përgjithësisht për shkak të vështirësive dhe kostove të larta që i duhet të përballojë një individ apo një sipërmarrës për tu pajisur nga autoritet që ngarkon ligji me një leje ndërtimi. Diku kam lexuar se në fillim të viteve 2000-ë duheshin 380 ditë për tu pajisur me një leje të tillë në Bashkinë Tiranë, ndërsa sot lejet e ndërtimit i jep Kryeministri i vendit!
Përvec dëmeve ekonomike që do ishte më mirë ti dëshmonte një ekonomist, ky standart tregon edhe se nuk ishte mungesa e rregullave apo lehtësia e pajisjes me një leje ndërtimi që solli bumin shkatërimtar të ndërtimit që dëmtoi qytetet tona. Është shumë e qartë për këdo që i beson shifrave dhe pranon arsyetimin mbi logjikën e thjeshtë, se nuk ka qënë mungesa e qeverisë. Plotësisht në të kundërt, ishte dhe mbetet burokracia sfilitëse dhe  kostot e mëdha financiare në procesin e pajisjes me një leje ndërtimi, që prodhuan vendimarrje korruptive. Dhe ishte vendimarrja korruptive - si karakteristikë e qeverisë së madhe e të centyralizuar socialiste - që e prodhuan këtë realitet të papranueshëm dhe plotësisht të pajetueshëm në qytetet tona.

Një qeveri e limituar libertariane nuk do ti kishte njohur vetes kaq shumë shpërdorime të parave publike në rroga e shpenzime të tjera burokratësh, me këtë kosto të madhe në dimensionin territorial dhe urban të vendit. Ajo do e kthente lejen e ndërtimit në një procedurë të thjeshtë administrative, ku autoriteti i ngarkuar nga ligji me këtë detyrë, brenda një kohe minimale, tju kthente përgjigje kërkuesve nëse kërkesa e tyre për zhvillimin e pronësisë miratohej, miratohej me kushte apo nuk miratohej fare. Një veprim shumë i thjeshtë, ky, nëse kërkesa qytetare vlerësohej vetëm në raport me projektet urbane dhe planifikimet territoriale të miratuara më parë.
Mirëpo që kjo të funksiononte, për së pari do na duheshin Planet, për të cilat kemi folur herë të tjera, dhe nuk i kemi megjithëse i kemi paguar nga dy a tre herë. Dhe për të ardhur në thelb, qeveria e madhe nuk ka interes ti bëj këto plane, sepse atherë do ishte shumë e qartë për cdo qytetar, pronar, apo sipërmarrës se cfarë ndërtohet në pronën e tyre. Nëse kjo do ishte e qartë për këdo, atherë ku do qëndronte forca e zyrtarit të qeverisë? Cfarë ndihme, në shkëmbim të zarfit me para’, do ofronin zyrtarët e qeverisë? E njëjta situatë edhe me lejet e ndërtimit, nëse atyre ju bie vlera sa një procedurë e thjeshtë administrative, në të njëjtën kohë dhe në të njëjtën masë bie edhe fuqia e zyrtarit apo politikanit i cili ka pushtetin e mbinatyrshëm të të japi një leje ndërtimi.

Monday, May 6, 2019

ISHTE QEVERIA E MADHE QË PENGOI HARTIMIN E PLANEVE TERRITORIALE DHE URBANE! Liberale, 06. 05. 2019


(qeveri e madhe vs. qeveri e limituar)

Qytetet e mëdha shqiptare calojnë fort në elementin fizik të tyre, dhe kjo është lehtësisht e dallueshme për të gjithë. Përtej bindjeve politike shumica dërmuese e shqiptarëve e pranojnë këtë fakt lehtësisht të konstatueshëm në përditshmëri. Ata jetojnë gjithmonë e më keq përshkak të qëndrave të tyre urbane, dhe kjo nuk është një gjë e lokalizuar, e përkohëshme apo e rastësishme. Për këtë pasojë të papranueshme, ka, jo vetëm shkaktar politik, por edhe arsye teknike.
Mirëpo, nëse nuk e solli pronësia private mbi tokën urbane, cfarë e solli këtë shpërfytyrim të qyteteve shqiptare në tranzicion? Përgjigjet teknike do ishin të shumta, por në këtë shkrim të shkurtër të opinionit, do të fokusohemi te planifikimi territorial dhe urban. Ishte zhvillimi i pa-paraprirë nga planifikimi i mëparshëm që prodhoi këtë dëmtim të dimensionit urban dhe territorial të Shqipërisë në tranzicion. Qeverisjet (qëndrore dhe vendore) nuk arritën të sigurojnë produkte planifikimi, sipas nivelit të tyre dhe në përputhje me funksioneve të veta qeverisëse. E thënë thjeshtë, Shqipërisë së zhvillimit të shpejtë ekonomik, politik, social, kulturor, demografik, dhe në këtë kuptim edhe ndërtimor, si pasojë e shkëputjes nga thonjtë e socializmit të planifikimit qëndror; i munguan për 25 vjet planet territoriale dhe urbane, që do ta orientonin drejt zhvillimit të zgjuar, gjithëpërfshirës dhe të qëndrueshëm këtë zhvillim të shpejtë.
Për të testuar vërtetësinë e këtij pohimi mjafton të dijmë se i fundit Plan i Përgjithshëm Territorial (Plan Rregullues) i Kryeqytetit  është miratuar nga qeveria socialiste e z. Adil Carcani në 1990-të dhe është shfuqizuar 20 vjet më pas, për arsye të vlefshmërisë kohore të tij! Përtej shfaqjeve propogandistike të partive dhe kryebashkiakëve, as sot e kësaj dite Tirana nuk ka një Plan Territorial të Përgjithsëm prej vërteti. Që do të thotë se, nuk ka një Plan që ti paraprijë një zhvillimi gjithëpërfshirës, të zgjuar dhe qëndrueshëm të saj. Situatë e ngjashme, për planifikimin e përgjithshëm territorial, është për të gjitha qytetet kryesore shqiptare, për të mos folur për studimet pjesore; apo planet Kombëtare të qeversisë qëndrore për infrastrukturat kombëtare!
Mirëpo, ka edhe një të vërtetë tjetër po kaq të vlefshme sa e para, mungesa e Planeve nuk erdhi si konseguencë e mungesës së institucioneve qeverisëse apo të parave publike. Dhjetëra miliona euro e dollarë të taksapaguesve shqiptar, europian apo amerikan janë shpenzuar: në mbajtje institucionesh e agjensish shtetërore me detyra dhe funksione specifike për ti bërë këto plane; në tendera e konkurse kombëtare apo ndërkombëtare me synim hartimin e këtyre planeve! Në 20 vitet e fundit kemi tre plane të financuara për Tiranën; Plani Rama, Plani Basha dhe së fundi Plani Veliaj. Të pakta janë qytetet të cilat kanë përfituar financim vetëm për hartimin e një Plani territorial, më të shumta se këto, janë qytetet që kanë më shumë se dy herë financime për plane. Për hapsirën Tiranë-Durrës janë bërë dy herë shpenzime publike me synim hartimin e studimeve territoriale e hapsinore. Zonave turistike bregdetare, nga Velipoja e Shkodrës te Ksamili i Sarandës ju është financuar nga një deri në tre herë Masterplani. Zona VIP turstike, nga gjiri i Vlorës në kepin e Stillos, ka thithur tre herë financime nga institucionet ndërkombëtare.
Mund të listoja edhe të tjera, por edhe me kaq është e qartë se institucionet kanë ekzistuar dhe shpenzimet publike nuk kanë munguar, dhe në këtë kuptim, dështimi në planifikim nuk ka ardhur nga mungesa e shtetit, por nga qeveria e madhe. E cila i lejon vetes të mbajë institucione inekzistente dhe të shpërdorojë paratë publike të shqiptarëve dhe bujarinë e ndërkombëtarëve, pa asnjë produkt të vlefshëm. Në të kundërt, ajo që i lipsej Shqipërisë, ishte një kulturë shumë e ndryshme. Asaj i duhej një sistem legjislativ në përputhje me parimet europiane të qeverisë së mirë urbane, dhe një kaskadë procesesh kuvenduese e demokratike planifikimi. Asaj i nevojitej një ligj që ndan në mënyrë të qartë funksionet e planifikimit dhe kontrollit të zhvillimit territorial, midis niveleve të qeverisjes; një ligj që detyron hartimin e hirerkisë së planeve përpara se të lejohet zhvillimi; një ligj që mundëson koordinimin dhe bashkërendimin e instrumentave të planifikimit vendor, rajonal dhe kombëtar; një ligj që detyron procese kuvenduese e gjithëpërfshirëse të grupeve të interesit përgjatë hartimit dhe miratimit të këtyre instrumentave.
Këto mund ti bëj vetëm një qeverisje e djathtë, e cila pozicionohet diametrikisht në të kundërt me një qeverisje të madhe, sepse vetëm ajo respekton të drejtat themelore të individit, nuk shpërdoron taksat e qytetarëve dhe nuk i lejon vetes të shtrij ndërhyrjen e kontrollin e saj përtej nevojës së përbashkët të individëve në shoqëri. Kurse një qeverisje e madhe, një qeverisje socialiste, nuk ka kohë as për këto ‘brockullat individualiste të fokusuara te të drejtat e individit’ dhe as të presi shkencën e teknikën të bëj punën e saj, sepse nxiton të ndërtojë ‘parajsën socialiste’ nëpërmjet ‘edukimit të shoqërisë dhe transformimit fondamental dhe vendit’!


Monday, April 29, 2019

QYTETET NUK U DËMTUAN NGA PRONËSIA PRIVATE, POR NGA QEVERIA E MADHE! Liberale, 29. 04. 2019



(qeveri e madhe vs. qeveri e vogël)

Një nga shkaqet, sipas majtistëve që mbrojnë tezën se ‘qytetet në tranzicion u shkatërruan për mungesë të shtetit’,  ishte pronësia private mbi tokën urbane. Pra, nëse toka urbane nuk do ishte kthyer pronarit legjitim por do mbetej në pronësi të shtetit, atherë do ruhej fizionomia e qytetit ashtu sic e kishim trashëguar nga sistemi socialist.
Në pamje të parë, kjo tezë bën kuptim. Nëse, njësive të formuara urbane nuk do i shtoheshin godina të reja, në shumë aspekte urbanistike, si raporti i sipërfaqes së ndërtuar me ato të hapura e të gjelbëruara, densiteti i banorëve në territor dhe intensiteti i ndërtimit; por edhe në aspekte mjedisore, estetike, vizuale, të ajrosjes, të djellëzimit; qyteti do ishte shumë më mirë i jetueshëm sipas këtij skenari.
Mirëpo, a do mund të konsideroj tranzicion nga një regjim socialist ku pronësia është tërrësisht shtetërore, në një sistem të ekonomisë së tregut të lire; nëse shteti do të vijonte të ruante monopolin e pronësisë mbi tokën urbane!? E drejta për të poseiduar dhe përfituar nga pronësia private është një e drejtë bazike e individit, dhe përbën thelbin e sistemit të demokracisë liberale dhe ekonomisë së tregut të lirë.
Sidoqoftë, argumentet e mia për këtë shkrim të shkurtër opinioni, do fokusohen vetëm në shkencën e urbanistikës, dhe i pari prej tyre është se toka urbane asnjëherë nuk ju kthye pronarit. Ajo në masën dërmuese kaloi në pronësi të privatizuesve të banesave të stokut shtetëror.
Në dhjetor 1992, Kuvendi i Shqipërisë miratoi ligjin 7652 ‘për privatizimin e banesave shtetërore’, nëpërmjet të cilit privatizoi rreth 230 mijë apartamente! Një reformë liberalizuese, kjo, në vrazhdën e tranzicionit nga një ekonomi e planifikimit të centralizuar shtetëror, ku shteti kishte pronësinë apsolute mbi tokën dhe dominancën mbi pronësinë e banesës; në një ekonomi të tregut të lirë ku pronësia private kishte të njëjtën vlerë kushtetuese sikurse pronësia shtetërore. Së bashku me apartamentin në të cilin jetonin familjet shqiptare fituan edhe pronësinë, në formën e bashkëpronësisë me komunitetin e familjeve që banonin në të njëjtin pallat, mbi tokën që kjo ndërtesë ishte zhvilluar. Ndërkohë që pronarëve të tokës, ju premtua se do kompensoheshin me para’ nga buxheti i shtetit dhe këtë po bën sikur po bën prej 25 vjetësh.
Pra, ishte shteti i madh dhe jo pronësia private mbi tokën; që së pari zgjeroi kufinjtë e fushëveprimit të vet në shpinën e të drejtës bazike të individit, të taksapaguesit të sotëm dhe të nesërm dhe sikurse do ta shohim në vijim edhe të shkencës së urbanistikës; dhe së dyti krijoi parakushtin për dëmtimin e qytetit. Sepse toka urbane, vërtetë nuk ju kthye në tërrësinë e vet, porse një numër minimal i parcelave në hapsirat e hapura midis pallateve që formojnë njësinë e banimit, përgjatë viteve të tranzicionit ju kthyen te pronarët legjitim. Dhe një pjesë e pronarëve, me ndihmën e industrisë së ndërtimit arritën të përfitojnë një leje ndërtimi, për këto pronësi të kthyera në parcela ndërtimore.
Pa as më të voglin dyshim, këto ndërtime të reja dëmtuan rëndë njësitë urbane, dhe në këtë kuptim, gjithë qytetin si një i tërrë. Porse edhe këtë dëm e solli qeveria e madhe që i njohu vetes të drejtën të japi leje ndërtimi, në kundështim të plotë me shkencën e urbanistikës, për të cilën këto njësi banimi ishin të mbyllura për zhvillim të ri ndërtimor.
Deri tani kemi folur vetëm  për shtrirjet e përcaktuara nga vija kufizuese e ndërtimeve të e para viteve ’90-të, por qytetet shqiptare të sotme nuk janë më të njëjta si cerek shekulli më parë, dhe shtrirjet e reja shfaqin probleme edhe më të rënda se njësitë e vjetra (Komuna e Parisit, Qesaraka, Farka, Kamza në Tiranë; të ashtu quajturat zona turistike në qytetet bregdetare, nga Velipoja në Ksamil, dhe shumë të tjera nëpër Shqipëri). Këto nuk janë ribërje urbane nëpërmjet zhvillimit të pronësisë private të tokës urbane brenda njësive ekzistuese të banimit, por zhvillime tërrësisht të reja dhe autonome!
Pa më të voglin dyshim këto leje ndërtimi, si ato në qëndrat ekzistuese urbane edhe ato në shtrirje të reja urbane, u dhanë nga shteti i madh duke preferuar interesat e disa shtetasve mbi shtetasit e tjerët, për trafik influencash, bile edhe për mitmarrje, sepse qeveritë e mëdha kanë edhe një karakteristikë tjetër; sa më e madhe të jetë qeveria, aq më i madh është edhe korrupsioni që e shoqëron atë.
Një qeveri që mbështetet tregun e lirë, nuk do të vepronte kështu. Ajo do të kryente vetëm dy detyra: do privantizonte stokun shtetëror të banesës, dhe do kthente titujt e pronësive te pronari legjitim, ndërsa do lejonte që shkëmbimi vullnetar në tregun e lirë të rregullonte pjesën tjetër.


Monday, April 22, 2019

QYTETET SHQIPTARE I SHKATËROI SHTETI I MADH! Liberale, 22. 04. 2019

(qeveria e madhe vs. qeveri e vogël)
Thelbi i ndryshimit midis të majtës dhe të djathës është vlera që secila prej tyre i jep  njeriut! Për të djathtët njeriu është synimi i gjithckaje, kurse për të majtët thelbi është shoqëria. Nga këtu nis edhe diferenca midis tyre, e cila derivon te vlerësimi i secilës për madhësinë dhe rolin e qeverisë. 
Të majtët besojnë se shteti duhet të ketë kontroll të plotë mbi edukimin e cdo fëmije, kujdesin shëndetsor, bile edhe mbi sesi sipërmarësit duhet të drejtojnë bisneset e tyre. Me pak fjalë, për të majtët nuk duhet të ketë forcë tjetër që të konkuroj me qeverinë. Kurse të djathtët besojnë se roli i qeverisë duhet të limitohet në kufinjtë e nevojës së përbashkët, sic janë; mbrojtja nga armiqtë e jashtëm; mbrojtja nga djemtë e këqinj të vendit; mbrojtja e zbatimit të kontratave; dhe si kufiri i fundit për të ndihmuar qytetarët në nevojë të cilët nuk kanë arritur dot të sigurojnë ndihmë nga: familja e tyre, të afërmit; komuniteti, rrethi shoqëror dhe institucionet religjoze apo sekulare. Nëse do ta përcaktonim me një fjali të vetme, të majtët janë për një qeveri të madhe, kurse të djathtët janë për një qeveri të vogël. 
Unë besoj se një qeveri e vogël është një qasje e mirë, përvec shumëckaje, edhe në fushën e zhvillimit territorial dhe urban. Për të kuptuar këtë, për së pari duhet të kuptojmë se roli i institucioneve qeverisëse është i pashmangshëm në cështjet urbane. Urbanistikë do të thotë kompromis e të gjithë grupeve të interesit të përfshira apo të ndikuara nga planifikimi apo vendimarrjet për zhvillimin, dhe në këtë kuptim, roli prej organizuesi dhe moderatori i institucioneve të qeverisë në proceset e kuvendimit të këtyre grupeve dhe interesave, është i rëndësishëm. 
Këtu, midis të majtës dhe të djathtës, nuk ka diferencë në qëndrim politik. Ndryshimi qëndron te cështja se kush është ekzaktësisht roli i qeverisjeve (qëndrore e vendore) në procesin e bërjes apo ribërjes së qëndrave të banuara.
Për të kuptuar këtë, ne do ta hedhim vështrimin te mënyra sesi janë zhvilluar qytetet shqiptare në 25 vitet e fundit, dhe kush ka qenë roli i qeverive në këtë produkt. Për së pari, duhet të pranojmë se qytetet shqiptare, vecanërisht ato më të mëdhatë, gjenden në një kaos të madh urban, dhe ofrojnë një cilësi shumë të keqe të jetës urbane për qytetarët e tyre. Edhe për këtë, jam i sigurt që dakortësojmë të gjithë. Ajo që do përpiqem të faktoj unë, është se ishte qeveria e madhe që e shkaktoi këtë; dhe jo mungesa e Shtetit, sepse ky i dyti është shpjegimi që po na jepet prej vitesh nga socialistët. 
Thelbi i gjithë shpjegimit të tyre qëndron te teza se, pas rrënies së socializmit, në mungesë të shtetit që vendos rregulla dhe shtrëngon zbatimin e tyre; qytetarët u turrën për tu pasuruar duke ndërtuar pa kriter dhe dëmtuar qytetin. Tezë shumë e dëmshme kjo, sepse po e morëm për të mirëqënë do na drejtoj në dëme më të mëdha se këto që kemi shkaktuar.
Në fakt kjo ka ndodhur në këto 20 vitet e fundit, sepse duke besuar këtë hipotezë ne kemi krijuar ligjislacion, i cili ka fuqizuar rolin e qeverisjes në bërjen e qytetit, por dukshëm nuk ka rregulluar qytetin. Shqipërinë territoriale dhe urbane nuk e ka shkatërruar mungesa e shtetit por shteti i madh, shteti i tejshtrirë që ka mbledhur gjithmon e më shumë kompetenca për veten, që më pas i ka ushtruar në mënyrë preferenciale në varësi të marrdhënieve që zyrtarët vendimarrës kishin me interesat që kishte përballë. 
Fushëveprimtaria e qeverisë shprehet me shtrirjen e saj horizontale në aktivitetin ekonomik, social, kulturor të shoqërisë. Sa më e shtritë të jetë qeverisja në funksionet e saj, aq më e madhe është ajo, aq më shumë kushton për taksapaguesit, dhe aq më shumë dëme bën. Në kuptimin praktik, madhësia e një qeverie matet me numrin e institucioneve që ka në varësi dhe paratë publike që shpenzon në rroga zyrtarësh apo shpenzime të tjera.
Si pa dashje, socialistët e ngatërojnë horizontalitetin e shtrirjes së qeverisë (shtrirjen e kontrollit dhe ndërhyrjes e saj) me dimensionin vertikal të saj (efikasitetin). Dhe arsyetimi i tyre është, se duke qënë se qyteti është dëmtuar, do të thotë se kemi qeveri të dobët, kështu që zgjidhja është ta zmadhojmë qeverinë. 
Në të kundërt, shtrirja e funksioneve dhe efikasiteti i qeverisë në kryerjen e tyre kundështojnë njëra-tjetrën. Sa më e tejshtrirë të jetë qeveria në funksione, aq më i vogël është efikasiteti i saj, dhe aq më e madhe është vendimarrja preferenciale e drejtuesve të saj. Këtë kanë bërë për 25 vjet, diku me padije e diku me vetdije të plotë, qeveritarët kanë zgjeruar “të drejtat” e tyre duke zvogëluar të drejtat bazike e kushtetuese të individit, në reformën e privatizimit të stokut shtetëror të banesave, në reformën e legalizimeve të ndërtimeve informale, dhe vecanërisht në reformën e planifikimit dhe kontrollit të zhvillimit ndërtimor të territorit.